Goleniów – dziś spokojne miasto nad rzeką Iną, kojarzone głównie z pobliskim portem lotniczym i rozległymi terenami przemysłowymi – ma za sobą ponad tysiąc lat burzliwej historii. Zanim w 1945 roku stał się polskim Goleniowem, przez wieki znany był jako Gollnow – hanzeatyckie miasto kupieckie, które potrafiło konkurować z samym Szczecinem. Prześledźmy jego dzieje aż do dramatycznego roku 1945.
Początki – gród nad Iną
Osadnictwo w rejonie dzisiejszego Goleniowa sięga X wieku. Dogodne położenie nad Iną, rzeką łączącą miasto z jeziorem Dąbie, a dalej z Odrą i Bałtykiem, zadecydowało o jego przyszłym znaczeniu. Około 967 roku ziemie te weszły w skład państwa Mieszka I, a w okresie rozbicia dzielnicowego znalazły się w granicach Księstwa Pomorskiego, rządzonego przez dynastię Gryfitów.
Gród strzegł szlaku wodnego prowadzącego w głąb Pomorza i stanowił naturalne zaplecze dla handlu drewnem, zbożem oraz produktami leśnymi, w które obfitowały okoliczne puszcze.
Prawa miejskie i wiek świetności
Przełomowym momentem było nadanie praw miejskich przez księcia Barnima I. Akt lokacyjny, wydany w drugiej połowie XIII wieku (najczęściej wskazuje się rok 1268), przekazał miastu 120 łanów ziemi uprawnej, 30 łanów użytków leśnych oraz prawo do korzystania z rzeki Iny. Początkowo Goleniów lokowano na prawie magdeburskim, lecz w 1314 roku – wraz z rosnącymi ambicjami mieszczan – dokonano zmiany na korzystniejsze prawo lubeckie, typowe dla miast nadbałtyckich i hanzeatyckich.
To właśnie przynależność do Hanzy stała się motorem rozwoju miasta. Za oficjalną datę przystąpienia Goleniowa do związku przyjmuje się rok 1368, choć kontakty handlowe były znacznie wcześniejsze – już w 1282 roku przedstawiciele miasta uczestniczyli w zjazdach Hanzy jako obserwatorzy, a w 1319 roku jako pełnoprawni członkowie z prawem głosu. Dzięki temu Goleniów rozwinął handel zbożem, drewnem i produktami leśnymi, które spławiano Iną do Szczecina i dalej na rynki bałtyckie.
Miasto obwarowane
Rozkwit gospodarczy wymagał ochrony. W 1307 roku rozpoczęto budowę murowanych obwarowań, ukończonych około 1320 roku. System obronny tworzyły mury miejskie, baszty oraz cztery bramy: Wolińska, Stargardzka, Szczecińska i Młyńska.
Do dziś zachowały się cenne pozostałości tych fortyfikacji:
- Brama Wolińska (zwana też Bramą Chrobrego) – jedyna ocalała brama wjazdowa, gotycka budowla o wysokości 26 metrów i sześciu kondygnacjach. Jej surowa elewacja zewnętrzna kryła urządzenia do opuszczania brony i otwory strzelnicze, a ozdobna elewacja wewnętrzna wieńczył schodkowy szczyt.
- Baszta Więzienna (Prochowa) – cylindryczna wieża, pierwotnie loch, później magazyn prochu.
- Wieża Mennicza – ośmioboczna budowla, przy której działała furta wodna prowadząca do portu. Nazwa pochodzi od bicia tu „białych groszy goleniowskich”, do czego miasto uzyskało prawo w 1384 roku.
W centrum miasta znajdował się rynek, ratusz oraz kościół św. Katarzyny, wzmiankowany już w 1271 roku. Miasto posiadało własny samorząd, radę miejską i liczne cechy rzemieślnicze – piekarzy, rzeźników, szewców i kowali.
Pożary, wojny i szwedzkie panowanie
Historia Goleniowa to nie tylko pasmo sukcesów. Miasto wielokrotnie nawiedzały niszczycielskie pożary – m.in. w 1529, 1541, 1586 i 1621 roku. Mimo to za każdym razem szybko się odbudowywało; jeszcze w 1557 roku stać je było na wysoką składkę na rzecz kasy Hanzy.
Prawdziwym ciosem okazała się wojna trzydziestoletnia (1618–1648), która zrujnowała całe Pomorze. Po wygaśnięciu dynastii Gryfitów i na mocy pokoju westfalskiego (1648) oraz układu szczecińskiego (1653) Goleniów znalazł się pod panowaniem szwedzkim. Położenie tuż przy granicy z brandenbursko-pruskim Pomorzem hamowało odbudowę gospodarczą miasta.
Pod rządami Prus i Niemiec
Po krótkim okresie okupacji brandenbursko-pruskiej (1677–1683) miasto zostało formalnie przekazane Prusom na mocy traktatu sztokholmskiego z 1720 roku. Od 1815 roku aż do 1945 Gollnow pozostawał częścią pruskiej prowincji Pomorze, a od 1871 roku – Cesarstwa Niemieckiego.
XIX i początek XX wieku przyniosły miastu nowe oblicze. Goleniów stał się ważnym węzłem kolejowym, łączącym go z Szczecinem, Stargardem, Kołobrzegiem i innymi ośrodkami regionu. Rozwinął się przemysł, powstały nowe zakłady, a miasto zyskało nowoczesną infrastrukturę. Na archiwalnych fotografiach i pocztówkach z tego okresu widać brukowany rynek, kamienice, hotele i sklepy – tętniące życiem centrum prowincjonalnego, lecz zadbanego miasta.
II wojna światowa i dramat 1945 roku
W czasie II wojny światowej w Gollnow funkcjonowały podobozy pracy przymusowej podległe obozowi jenieckiemu Stalag II-D oraz więzienie. Do pracy w okolicznych zakładach i gospodarstwach zmuszano Polaków, Ukraińców i jeńców innych narodowości.
Koniec niemieckiego Gollnow nadszedł wiosną 1945 roku. Po trzech dniach ciężkich walk 7 marca 1945 roku miasto zdobyła Armia Czerwona. Zniszczenia były ogromne – szacuje się je na 60–70% zabudowy, a w samym centrum nawet na 90%. Z dawnego, pięknego miasta pozostały w dużej mierze ruiny.
Tuż po zakończeniu działań wojennych w mieście pozostała garstka ludności – robotnicy przymusowi oraz starsi i chorzy Niemcy, którzy nie zdołali się ewakuować. W maju 1945 roku Gollnow zamieszkiwało jeszcze około 6500 Niemców i zaledwie 14 Polaków.
Nowy początek – Goleniów
Na mocy postanowień poczdamskich region przeszedł pod administrację polską. Ludność niemiecką wysiedlono, a miasto zaczęli zasiedlać polscy osadnicy – przybysze z Kresów Wschodnich, Polski centralnej i repatrianci. Rozpoczął się proces „repolonizacji”: usuwano niemieckie napisy i pomniki, a miastu przywrócono słowiańską nazwę Goleniów.
Tak zakończyła się ponad siedemsetletnia historia hanzeatyckiego Gollnow, a rozpoczęły dzieje polskiego Goleniowa. Dziś o dawnej świetności przypominają przede wszystkim gotycka Brama Wolińska, fragmenty murów obronnych z basztami oraz „Aleja Legend” z granitowymi rzeźbami – nieme świadectwa tysiącletniej przeszłości miasta nad Iną.
