Pomorze Zachodnie przez wieki było pograniczem. Mieszały się tu wpływy słowiańskie, niemieckie, duńskie i polskie. Choć od późnego średniowiecza region ulegał germanizacji, a do 1945 roku był prowincją pruską, jego korzenie są słowiańskie. Świadczą o tym nie tylko nazwy miejscowości, lecz także rody, które przez stulecia rządziły tutejszą ziemią i budowały zamki, dwory oraz pałace.
Wiele z tych rodzin wywodziło się od pomorskich Słowian, a dopiero z czasem przyjęło niemieckie nazwiska i niemiecką tożsamość. Inne, jak Wedel-Tuczyńscy, poszły drogą odwrotną i się spolonizowały. W tym artykule przedstawiamy najważniejsze rody o słowiańskich i polskich korzeniach związane z Pomorzem Zachodnim do 1945 roku, wraz z ich siedzibami, które do dziś można odwiedzić.
Kilka słów o pochodzeniu
Trzeba od razu zaznaczyć rzecz ważną. Pomorze Zachodnie nie było „polskie” w sensie przynależności państwowej przez większość swojej historii. Po wygaśnięciu rodzimej dynastii w XVII wieku stało się częścią Brandenburgii, a potem Prus i Niemiec. Mówiąc o „polskich rodach”, mamy więc na myśli przede wszystkim rodziny o rodowodzie słowiańskim, które wyrosły z miejscowego możnowładztwa i rycerstwa, zanim uległy germanizacji. To ślad dawnej, słowiańskiej warstwy społecznej tej ziemi.
Gryfici – książęta pomorscy
Najważniejszym rodem w dziejach regionu byli Gryfici, czyli dynastia książąt pomorskich panująca od około XI wieku aż do 1637 roku. Ich nazwa pochodzi od herbowego gryfa, który do dziś jest symbolem Pomorza Zachodniego. Gryfici wywodzili się z miejscowego, słowiańskiego możnowładztwa i byli blisko związani z Piastami.
Siedziby: Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie, zamki w Darłowie, Słupsku i Wołogoszczy. Zamek w Darłowie to jedyny nadmorski zamek książęcy w Polsce; urodził się w nim prawdopodobnie Eryk Pomorski, późniejszy król Danii, Szwecji i Norwegii. Ostatnim księciem z tego rodu był Bogusław XIV, zmarły w 1637 roku.
Święcowie – możni ziemi słupskiej i sławieńskiej
Święcowie to potężny słowiański ród możnowładczy z przełomu XIII i XIV wieku. Ich nazwa pochodzi od imienia Świętosław. Pieczętowali się herbem Rybogryf i przez pewien czas faktycznie rządzili wschodnią częścią Pomorza. Twórca potęgi rodu, Święca, piastował urzędy wojewody gdańskiego, słupskiego i pomorskiego.
Siedziby i dobra: ziemia sławieńska, darłowska i polanowska oraz urzędy w Słupsku. Święcowie lokowali miasta i nadawali prawa miejskie, między innymi Darłowu i Sławnu. W 1307 roku zawarli układ z Brandenburgią, który przeszedł do historii jako „zdrada Święców”. Główna linia rodu wygasła po 1357 roku, ale według nowszych badań jej boczna gałąź dała początek rodowi von Puttkamer.
Wedlowie (Wedel-Tuczyńscy) – ród, który się spolonizował
Ród von Wedel przybył na pogranicze z Holsztynu i stał się jedną z najpotężniejszych rodzin feudalnych regionu. Co ciekawe, linia osiadła w Tucznie poszła pod prąd ogólnej tendencji: w XVI wieku spolonizowała się i przyjęła nazwisko Wedel-Tuczyńskich.
Siedziba: zamek w Tucznie, wzniesiony około 1338 roku przez Ludwika von Wedla. Przez blisko 400 lat był główną siedzibą rodu. Stanisław Wedel-Tuczyński przebudował go w XVI wieku na renesansową rezydencję, a w XVII wieku dobudowano skrzydło wschodnie i kaplicę. Po zniszczeniach wojennych i pożarze w 1947 roku zamek odbudowano; dziś mieści się w nim hotel i centrum konferencyjne.
Borkowie (von Borcke) – od Pribisława do pruskich oficerów
Ród von Borcke należy do najstarszych na Pomorzu Zachodnim, a jego działalność sięga XII wieku. Historycy wskazują na jego słowiańskie korzenie: nazwisko wywodzi się od słowa „Borek”, a wśród przodków spotykamy imiona takie jak Pribisław, syn Borka. Z czasem ród uległ germanizacji i dał Prusom wielu wojskowych oraz urzędników.
Siedziby: Pęzino, Łobez, Złocieniec, Strzmiele, Suliszewo i Szadzko. Gotycki zamek w Pęzinie, związany z rodem Borków, jest jednym z lepiej zachowanych obiektów tego typu w regionie.
Kleistowie (von Kleist) – dawni „Kleszczowie”
Ród von Kleist wywodzi się od pomorskich Słowian, a jego pierwotne nazwisko miało brzmieć „Kleszcz”. Rodzina była silnie związana z ziemią białogardzką. W 1477 roku książę Bogusław X potwierdził jej prawa do licznych dóbr.
Siedziby i dobra: Białogórzyno, Dębczyno, Dobrowo, Tychowo oraz pałac rodowy w Juchowie. Kleistowie z czasem stali się częścią pruskiej elity wojskowej i intelektualnej; z rodu tego pochodził między innymi poeta Ewald Christian von Kleist.
Podewilsowie (von Podewils) – panowie na Krągu
Ród von Podewils to kolejna znacząca rodzina szlachecka Pomorza o długiej obecności w regionie. Jej najsłynniejszą siedzibą jest zamek rycerski w Krągu koło Polanowa.
Siedziba: zamek w Krągu, wzniesiony w 1414 roku, który przeszedł w ręce Podewilsów około 1480 roku jako lenno książąt pomorskich. Według legendy była to nagroda dla Adama von Podewils za uratowanie życia księciu Bogusławowi X. Zamek przebudowywano w stylu renesansowym i barokowym; w przyzamkowej kaplicy zachowały się sarkofagi członków rodu. Dziś obiekt pełni funkcję hotelu.
Inne rody pomorskie
Lista nie jest pełna. Z Pomorzem Zachodnim związane były także inne rody o słowiańskim rodowodzie lub o długiej obecności w regionie, między innymi:
- von Zastrow – rodzina osiadła między innymi w okolicach dzisiejszego Bornego Sulinowa, zaangażowana w lokalną gospodarkę (to jej zlecono w 1570 roku budowę tzw. Młyna Lipowego);
- von Manteuffel – ród obecny w zachodniej części regionu, upamiętniony między innymi epitafiami w kościołach Pomorza;
- von Glasenapp – jedna z liczniejszych rodzin szlacheckich środkowego Pomorza;
- von Puttkamer – ród o korzeniach sięgających, według części badaczy, bocznej linii Święców.
Co zostało do dziś?
Po 1945 roku dawne struktury własnościowe na Pomorzu Zachodnim przestały istnieć. Majątki przejęło państwo, a wiele dworów i pałaców popadło w ruinę lub zmieniło funkcję, stając się szkołami, siedzibami PGR-ów czy domami pomocy. Mimo to część siedzib przetrwała i można je dziś odwiedzić.
Jeśli chcecie zobaczyć ślady dawnych rodów na własne oczy, warto zaplanować wyprawę do kilku miejsc:
- Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie – dawna siedziba Gryfitów;
- Zamek w Darłowie – jedyny nadmorski zamek książęcy w Polsce;
- Zamek w Tucznie – siedziba Wedel-Tuczyńskich, dziś hotel;
- Zamek w Pęzinie – związany z rodem Borków;
- Zamek w Krągu – gniazdo rodu Podewilsów.
Te mury to nie tylko atrakcje turystyczne. To świadectwo złożonej, wielokulturowej historii Pomorza Zachodniego, w której słowiańskie korzenie regionu splatają się z jego niemiecką przeszłością i polskim dziś.
