Czerwona cegła, równe szeregi okien, place apelowe i oficerskie kasyna. Dawne koszary to jeden z najbardziej charakterystycznych, a zarazem najczęściej niezauważanych elementów krajobrazu miast Pomorza Zachodniego. Od Szczecina, przez Koszalin i Szczecinek, aż po Piłę wojsko przez ponad stulecie kształtowało wygląd i gospodarkę tych miejscowości. Zapraszamy na podróż śladami garnizonów, które istniały tu do 1939 roku.
Przez cały XIX i pierwszą połowę XX wieku Pomorze było jednym z filarów pruskiej, a potem niemieckiej machiny wojskowej. Garnizony dawały miastom pieniądze, pracę i prestiż, ale też podporządkowywały ich rozwój potrzebom armii. Prześledźmy tę historię od stolicy regionu po jego południowe rubieże.
Od wynajętych izb do ceglanych kompleksów
Na początku XIX wieku nie było jeszcze mowy o nowoczesnych koszarach. Żołnierzy rozkwaterowywano po prostu w domach mieszczan, co nieustannie rodziło konflikty między wojskiem a lokalną ludnością. Dopiero rosnąca liczebność armii i jej unowocześnienie wymusiły budowę specjalnych obiektów.
Prawdziwy rozmach budownictwa koszarowego przyniosły ostatnie dekady XIX wieku, już po zwycięskich dla Prus wojnach z Danią (1864), Austrią (1866) i Francją (1870–1871). Powstawały wtedy całe kompleksy z czerwonej cegły: budynki mieszkalne dla żołnierzy, kasyna oficerskie, lazarety, stajnie, place ćwiczeń i własne ujęcia wody. To właśnie te obiekty, solidne i reprezentacyjne, w wielu miastach Pomorza stoją do dziś.
Szczecin, czyli serce II Okręgu Wojskowego
Stolica Pomorza była najważniejszym ośrodkiem garnizonowym regionu. Tradycje wojskowe miasta sięgają znacznie głębiej niż XIX wiek. Stacjonował tu m.in. słynny 2. Pułk Grenadierów im. Króla Fryderyka Wilhelma IV (1 Pomorski), jednostka doborowa o korzeniach sięgających 1679 roku. Przed I wojną światową wchodził on w skład 3. Dywizji II Korpusu Armijnego. Głównym kompleksem koszarowym pułku był kwartał między dzisiejszymi ulicami Kopernika i Potulicką. Po klęsce Niemiec pułk rozwiązano w 1919 roku, a jego tradycje przejęły pododdziały Reichswehry.
W kolejnych dekadach Szczecin pokrył się siecią kompleksów koszarowych. Do najważniejszych należały:
- Koszary przy al. Ku Słońcu – wzniesione w 1930 roku jako Kaserne Kolberg 1807. Przed wojną stacjonowały w nich pododdziały artylerii, m.in. 1. i 2. batalion 2. pułku artylerii.
- Koszary przy ul. Łukasińskiego – znane jako Fusilier-Kaserne, przed 1939 rokiem mieściły 3. batalion 5. pułku piechoty.
- Koszary przy ul. Mickiewicza (Gumieńce) – nowo wybudowany kompleks, do którego przeniesiono część pododdziałów garnizonu.
- Obiekty przy ulicach Wojska Polskiego, Potulickiej, Piastów, Piotra Skargi i Żołnierskiej – rozproszone po całym mieście kwatery różnych jednostek.
Odrębną historię miało Dąbie, do 1939 roku samodzielne miasto. Działały tam koszary przy ul. Portowej (od 1915 roku zajmowane przez 38. pułk artylerii polowej) oraz koszary przy ul. Przestrzennej (od 1897 roku), służące później m.in. szkoleniu pilotów. W Podjuchach z kolei w 1935 roku wzniesiono koszary dla saperów Wehrmachtu.
W latach 30. XX wieku, w ramach rozbudowy sił zbrojnych po 1934 roku, Szczecin umocnił pozycję siedziby dowództwa II Okręgu Wojskowego (Wehrkreis II). Miasto stało się zapleczem dla licznych jednostek piechoty, artylerii i oddziałów technicznych, a rozbudowa koszar była częścią przygotowań do wojny.
Koszalin, skąd Wehrmacht ruszył na Polskę
Koszalin zaczął nabierać znaczenia wojskowego po 1816 roku, gdy stał się administracyjną stolicą wschodniej części pruskiego Pomorza. Liczba żołnierzy systematycznie rosła, a miejscowe jednostki brały udział w wojnach z Austrią i Francją. W mieście działał też przez pewien czas korpus kadetów, przekształcony w 1920 roku w szkołę cywilną.
Po I wojnie światowej traktat wersalski drastycznie ograniczył niemiecką armię. Koszalińskie pułki rozformowano, a część obiektów przekazano policji. Wszystko zmieniło się po 1935 roku, gdy w miejsce Reichswehry utworzono Wehrmacht i przywrócono powszechny obowiązek służby wojskowej. W Koszalinie stacjonowały wtedy m.in.:
- 94. pułk piechoty,
- dowództwo 32. Dywizji Piechoty (utworzone w 1936 roku),
- liczne jednostki logistyczne i administracyjne.
W lipcu 1939 roku główne siły 32. Dywizji Piechoty przeniesiono na poligon w Bornem Sulinowie, a we wrześniu jednostka ta wzięła udział w agresji na Polskę, walcząc m.in. w rejonie Modlina. To właśnie dlatego lokalni historycy mówią wprost: stąd Wehrmacht ruszył na Polskę.
Szczecinek, miasto na przesmyku
Szczecinek stał się miastem garnizonowym w drugiej połowie XIX wieku. Zadecydowało o tym dogodne położenie na przesmyku między jeziorami, które doceniła pruska strategia wojskowa. Przed II wojną światową w mieście stacjonowały jednostki Wehrmachtu, a koszary rozlokowane były w kilku miejscach:
- koszary przy ul. Kościuszki – pododdziały 94. pułku piechoty,
- koszary przy ul. Polnej i Słowiańskiej – 32. pułk artylerii.
Po 1935 roku, wraz z przekształceniem Reichswehry w Wehrmacht, struktury wojskowe w mieście intensywnie rozbudowywano. Szczecinek był ściśle powiązany z koszalińską 32. Dywizją Piechoty, co czyniło z niego ważny element systemu obronnego południowego Pomorza.
Piła, garnizon na granicy
Najdalej na południe wysuniętym punktem naszej podróży jest Piła (Schneidemühl), leżąca tuż przy ówczesnej granicy z Polską. Głównym kompleksem wojskowym miasta były Koszary Zelgniewskie (Zelgniewsche Kasernen), położone w rejonie dzisiejszych alei Powstańców Wielkopolskich oraz ulic Kossaka i Głuchowskiej.
Pierwsze budynki koszarowe powstały jeszcze przed I wojną światową. W 1913 roku przybyły do Piły jednostki łączności oraz obsługi lotniska, w tym sterowców. Po 1933 roku, w związku z remilitaryzacją Niemiec, garnizon mocno się rozrósł. W latach 1934–1935 dobudowano cztery nowe budynki koszarowe przy ul. Kossaka oraz osiedle mieszkaniowe dla kadry oficerskiej i podoficerskiej.
Przez pilskie koszary przewinęło się w tym czasie kilka jednostek piechoty:
- 1933–1934: kompanie 4. pułku piechoty (Infanterie-Regiment 4),
- 1934–1935: III batalion 25. pułku piechoty,
- 1935–1939: 96. pułk piechoty (Infanterie-Regiment 96).
Zabudowa wojskowa Piły była tak solidna, że przetrwała ciężkie walki o miasto w 1945 roku w znacznie lepszym stanie niż zniszczone śródmieście.
Wspólny los pomorskich koszar
Historia garnizonów od Szczecina po Piłę ma zaskakująco podobny rytm. Najpierw był gwałtowny rozwój w czasach pruskich, potem redukcja po I wojnie światowej na mocy traktatu wersalskiego, wreszcie przyspieszona rozbudowa po 1935 roku, będąca częścią przygotowań III Rzeszy do wojny.
Po 1945 roku większość tych obiektów przejęło Wojsko Polskie. Koszary wzniesione dla armii pruskiej i Wehrmachtu przez kolejne dekady służyły polskim dywizjom, pułkom artylerii, saperom i Wojskom Ochrony Pogranicza. To jeden z paradoksów powojennej historii regionu: mury budowane z myślą o niemieckiej potędze militarnej stały się domem dla żołnierzy państwa, które tę potęgę pomogło pokonać.
Dziś wiele dawnych koszar zmieniło przeznaczenie. Jedne zostały zaadaptowane na mieszkania, biura czy uczelnie, inne popadły w ruinę lub zniknęły z map. Warto jednak podczas spaceru zwrócić uwagę na te ceglane gmachy o regularnej zabudowie. Opowiadają one burzliwą historię Pomorza Zachodniego lepiej niż niejeden podręcznik.
Pomorskie garnizony w pigułce (stan do 1939 r.)
- Szczecin: siedziba dowództwa II Okręgu Wojskowego; koszary m.in. przy al. Ku Słońcu, ul. Łukasińskiego, Mickiewicza, Potulickiej; tradycje 2. Pułku Grenadierów.
- Koszalin: 94. pułk piechoty i dowództwo 32. Dywizji Piechoty; dawny korpus kadetów.
- Szczecinek: koszary przy ul. Kościuszki, Polnej i Słowiańskiej; pododdziały 94. pułku piechoty i 32. pułku artylerii.
- Piła: Koszary Zelgniewskie; kolejno 4., 25. i 96. pułk piechoty oraz jednostki lotnicze i łączności.
