Gdy w kontekście ziem polskich pada hasło „zakony rycerskie”, wyobraźnia niemal natychmiast przywołuje dwa obrazy: Krzyżaków w białych płaszczach z czarnym krzyżem oraz owianych aurą tajemnicy i tragicznego upadku templariuszy. Tymczasem na obszarze dzisiejszego Pomorza Zachodniego najtrwalszą, wielowiekową rolę – polityczną, gospodarczą i architektoniczną – odegrał trzeci z wielkich zakonów doby wypraw krzyżowych: Zakon Szpitala św. Jana Jerozolimskiego, czyli joannici.
Materialne ślady ich obecności – ceglane zamki, granitowe kościoły i relikty komandorii – wciąż kształtują krajobraz kulturowy województwa zachodniopomorskiego. Są świadectwem złożonej historii pogranicza pomorsko-brandenbursko-polskiego.
1. Między Pomorzem, Brandenburgią a Polską
Aby zrozumieć rolę joannitów w regionie, trzeba pamiętać, że granice średniowiecznego Pomorza nie pokrywały się z dzisiejszymi granicami województwa. Znaczna część jego południowych obszarów – okolice Myśliborza, Choszczna, Drawska czy Świdwina – wchodziła w skład Nowej Marchii, terytorium zajętego w XIII wieku przez margrabiów brandenburskich z dynastii askańskiej. Kraina ta wbijała się klinem między Księstwo Pomorskie a Wielkopolskę.
Joannici posiadali dobra, parafie i domy szpitalne także na terenie samego Księstwa Pomorskiego – przede wszystkim w ziemi stargardzkiej i bańskiej. Ich siła militarna i polityczna skupiała się jednak w komandoriach położonych wzdłuż szlaków handlowych i granic marchijskich.
2. Pierwsze nadania i sukcesja po templariuszach
Obecność szpitalników w regionie sięga przełomu XII i XIII wieku. Już książęta Bogusław I i Bogusław II nadali im dwór w Stargardzie wraz z okolicznymi wsiami, a w 1229 roku książę Barnim I i jego matka Mirosława potwierdzili joannitom posiadłości w ziemi stargardzkiej. Pamiątką po tej obecności jest stargardzki kościół św. Jana Chrzciciela, który wyrósł z XIII-wiecznej kaplicy zakonnej.
Prawdziwy przełom nastąpił jednak po upadku templariuszy. W 1312 roku papież Klemens V bullą Ad providam przekazał majątek rozwiązanego Zakonu Ubogich Rycerzy Chrystusa joannitom. Na północy nie odbyło się to automatycznie – władcy świeccy, zwłaszcza margrabiowie brandenburscy, chętnie zajmowali opuszczone dobra templariuszy.
Spór rozstrzygnął dopiero układ w Kremmen, zawarty 29 stycznia 1318 roku między margrabią Waldemarem a joannitami. W zamian za „dobrowolną wpłatę” 1250 grzywien srebra do skarbca margrabiego zakon uzyskał prawo do dawnych dóbr templariuszy w Marchii, m.in. do komandorii w Chwarszczanach. Na Pomorzu joannici przejęli z czasem także dawne templariuszowskie dobra w Baniach i Rurce (potwierdzone przez księcia Barnima III w 1345 roku), a w tym samym roku margrabia Ludwik przekazał im Czaplinek. Dzięki temu zakon stał się jednym z największych właścicieli ziemskich w dorzeczu Odry, Warty i Drawy.
Główne ośrodki joannickie w dzisiejszym województwie zachodniopomorskim
| Miejscowość | Funkcja historyczna | Zachowane zabytki |
|---|---|---|
| Chwarszczany (Quartschen) | Komandoria templariuszy od 1232 r., po 1318 r. joannitów (do ok. 1540 r.) | Gotycka kaplica z granitu i cegły z XIII w., z XV-wiecznymi malowidłami ściennymi |
| Banie (Bahn) i Rurka (Rörchen) | Ziemia nadana templariuszom w 1234 r., później ośrodek joannicki | Granitowy kościół w Baniach (obecnie pw. MB Wspomożenia Wiernych), kamienna kaplica w Rurce z połowy XIII w. |
| Swobnica (Wildenbruch) | Siedziba komandorii przeniesionej z Rurki, zamek z lat 1377–1382 | Zamek na półwyspie Jeziora Grodziskiego z wieżą o wysokości 31 m |
| Pęzino (Pansin) | Komandoria joannitów w latach 1382–1492, później siedziba rodu von Borcke | Gotyckie skrzydło zamku i baszta |
| Czaplinek / Stare Drawsko (Tempelburg / Draheim) | Komandoria graniczna i zamek Drahim | Ruiny zamku Drahim na przesmyku między jeziorami Drawsko i Żerdno |
| Świdwin (Schivelbein) | Komandoria joannitów od 1540 r. do początku XIX w. | Zamek z gotycką basztą i barokowymi skrzydłami, herby komandorów nad bramą |
| Stargard | Jedna z najstarszych placówek zakonu na Pomorzu | Kościół św. Jana Chrzciciela |
3. Własna droga: autonomia i przejście na protestantyzm
Historia joannitów marchijskich i pomorskich potoczyła się zupełnie inaczej niż losy ich współbraci na Rodos i Malcie.
- Układ w Heimbach (1382 r.) – joannici z tej części Europy, zorganizowani jako Baliwat Brandenburski, uzyskali wyjątkową autonomię w ramach Wielkiego Przeoratu Niemiec. Otrzymali prawo samodzielnego wyboru swojego zwierzchnika, zwanego Herrenmeistrem, oraz obsadzania stanowisk komandorów. Przeor niemiecki zachował jedynie formalne prawo zatwierdzania wyboru. Wkrótce potem siedzibą baliwatu stał się Słońsk (Sonnenburg) nad Wartą.
- Przejście na luteranizm (XVI w.) – w czasie Reformacji, około 1538 roku, rycerze baliwatu przyjęli wyznanie luterańskie. Zamiast ulec kasacie, baliwat przetrwał jako protestancka gałąź zakonu pod opieką elektorów brandenburskich z dynastii Hohenzollernów.
- Rezydencje i dobroczynność – w kolejnych stuleciach komandorie stały się rezydencjami szlacheckiej elity Brandenburgii i Prus. Kres temu położyła pruska sekularyzacja dóbr w latach 1810–1811. W 1852 roku król Fryderyk Wilhelm IV odnowił zakon jako ewangelicki Johanniterorden, który powrócił do swoich szpitalnych korzeni. Do dziś prowadzi on szpitale, domy opieki i służby ratownicze.
4. Dziedzictwo w krajobrazie: zamki i mury
Architektura joannicka w regionie łączyła wymogi obronne z surowym, ceglano-granitowym detalem pomorskiego gotyku.
Zamek w Swobnicy
Joannici zaczęli go budować w 1377 roku, za zgodą książąt szczecińskich Świętobora I i Bogusława VII, po tym jak w 1373 roku mieszczanie z Chojny wraz z okolicznym rycerstwem złupili i spalili ich komandorię w Rurce. Prace zakończono w 1382 roku. Zamek na planie kwadratu o boku około 50 m, otoczony murami o wysokości 15–18 m, stanął na półwyspie Jeziora Grodziskiego. Jego dominantą jest licząca 31 m wieża ostatecznej obrony (stołp) – w dolnej części kwadratowa, w górnej cylindryczna. To modelowy przykład zamku komandorskiego.
Zamek Drahim w Starym Drawsku
Wzniesiony przez joannitów w latach 1360–1366 na wąskim przesmyku między jeziorami Drawsko i Żerdno, strzegł szlaku handlowego i granicy z Koroną Polską. Po 1368 roku ziemia drawska znalazła się pod panowaniem Kazimierza Wielkiego, a joannici trzymali zamek jako lennicy polskiego króla. Ich zbliżenie z Brandenburgią i Krzyżakami doprowadziło jednak do konfliktu – w 1407 roku wojska Władysława Jagiełły zajęły warownię, a król utworzył tu starostwo drahimskie.
Zamek w Pęzinie
W 1382 roku joannici kupili Pęzino od rodu von Borcke i za zgodą księcia Warcisława V wznieśli tu zamek, zobowiązując się do obrony księstwa. Komandoria działała do 1492 roku, po czym zamek wrócił do Borcków. Pęzino pokazuje ewolucję od surowej, czworobocznej warowni z potężnymi murami do renesansowej rezydencji, przebudowanej około 1600 roku.
Zamek w Świdwinie
Joannici objęli go w 1540 roku w wyniku zamiany dóbr z margrabią Janem z Kostrzyna, który przejął wówczas Chwarszczany. Komandoria działała tu przez ponad 250 lat. W XVIII wieku zakonni komandorzy przebudowali zamek w duchu baroku i dostawili nowe skrzydła, zamykając dziedziniec. Do dziś nad bramą widnieją herby trzech komandorów: von Wartenslebena, von Kalcksteina i von Finckensteina, umieszczone tam w 1803 roku na polecenie króla Fryderyka Wilhelma III.
Podsumowanie
Obecność joannitów na Pomorzu i w granicach dzisiejszego województwa zachodniopomorskiego to fascynujący rozdział historii Europy Środkowej. Szpitalnicy przetrwali burze polityczne, utratę Ziemi Świętej, upadek templariuszy i wstrząsy Reformacji. Odkrywanie ich śladów – od kaplicy w Chwarszczanach po zamek w Świdwinie – pozwala spojrzeć na region nie tylko przez pryzmat wojen ze Szwecją czy dziejów pruskich, ale także jako na arenę wielkiej średniowiecznej polityki międzynarodowej.
Źródła: Wikipedia (hasła o zamkach w Swobnicy, Pęzinie, Świdwinie i komandoriach joannitów), discover.pl, zamkiobronne.pl, Słownik historyczno-geograficzny IH PAN (Czaplinek), Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny (artykuły o likwidacji templariuszy w Nowej Marchii), joannici.org.pl, Towarzystwo Przyjaciół Stargardu, zamek.swidwin.pl.
