Brukowana uliczka, turkusowa kamienica z wykuszem, obok niej skromny dom o szachulcowej konstrukcji, a naprzeciwko budynek z łuszczącym się tynkiem i starym szyldem kawiarni. Tak dziś wygląda historyczne centrum Maszewa – niewielkiego miasta w powiecie goleniowskim, położonego między Goleniowem, Nowogardem a Stargardem. To miejsce, w którym w kilku krokach można przejść przez siedem stuleci historii: od średniowiecznych murów, przez gotycką farę, po XIX-wieczne kamienice i współczesne panele słoneczne na dachach.
Początki: od grodu do miasta biskupów
Zanim Maszewo stało się miastem, na tym terenie istniał pomorski gród, funkcjonujący od X do XII wieku. Na wschód od niego rozwinęła się osada targowa. Pierwsza pisemna wzmianka o miejscowości – zapisanej jako Massov – pochodzi z 1232 roku, kiedy wymieniono w dokumencie miejscowego proboszcza Bertrama. Niemiecka nazwa miasta, Massow, przetrwała aż do 1945 roku.
W 1269 roku książę Barnim I przekazał Maszewo kapitule kamieńskiej. Kilka lat później, w 1278 roku, biskup kamieński Hermann von Gleichen nadał miastu prawa miejskie na prawie magdeburskim. W 1286 roku przywilej powtórzono, tym razem na prawie lubeckim – i właśnie w tym dokumencie biskup zobowiązał mieszczan do zbudowania umocnień.
Mury i Baszta Francuska
Budowa murów obronnych trwała od przełomu XIII i XIV wieku aż do końca XV stulecia. Pierścień o długości około 600 metrów wzniesiono najpierw z kamieni polnych spajanych gliną i zaprawą wapienną, a w XV wieku podwyższono go cegłą. Mury miały od 1 do 1,6 metra grubości i co najmniej 5 metrów wysokości. Wzmacniało je około 25 prostokątnych półbaszt, a do miasta prowadziły dwie bramy: Stargardzka od południa i Nowogardzka od północy.
Do dziś zachowały się fragmenty murów oraz najcenniejszy element dawnych fortyfikacji – Baszta Francuska, stojąca w pobliżu dawnej Bramy Nowogardzkiej. Ma prostokątny parter i cylindryczną górną część, nakrytą stożkowym dachem. Bramy miejskie nie przetrwały: rozebrano je w 1866 roku podczas budowy brukowanych dróg.
Fara Matki Bożej Częstochowskiej
Najważniejszym zabytkiem miasta jest gotycki kościół parafialny pw. Matki Bożej Częstochowskiej. Jego budowa przebiegała w dwóch etapach. Pod koniec XIII wieku wzniesiono kamienną wieżę i korpus (świątynia była konsekrowana przed 1358 rokiem). W pierwszej połowie XV wieku kamienne ściany zastąpiono ceglanymi, a kościół przebudowano na trójnawową halę wspartą na ośmiobocznych filarach. Obecną wieżę zbudowano w latach 1821–1822, a jej hełm ukończono w 1868 roku.
Wśród zabytków miasta jest też kościół św. Alberta Chmielowskiego – dawna kaplica św. Jerzego.
Panowie na Maszewie i czas klęsk
Przez stulecia Maszewo zmieniało właścicieli. Już w XIII wieku połowę miasta trzymał w lennie rycerski ród von Massow. W 1466 roku miasto oddano w lenno rodowi von Eberstein, a w 1523 roku książę Bogusław X potwierdził Ebersteinom prawa do Maszewa. W 1635 roku hrabiowie wydzierżawili miasto Melchiorowi i Ewaldowi von Wedel – przedstawicielom rodu, o którym pisaliśmy już na łamach OGŚ.
Pierwsza połowa XVII wieku przyniosła serię nieszczęść. W 1625 roku epidemia zmniejszyła liczbę mieszkańców o połowę, a pożary w latach 1628, 1638 i 1639 strawiły niemal całą zabudowę. Do tego doszły zniszczenia wojny trzydziestoletniej. Po wygaśnięciu rodu Ebersteinów w 1663 roku miasto przeszło pod władzę Brandenburgii. W 1664 roku odkupiła je Jadwiga Eleonora zu Wied, jednak po 1692 roku Maszewo ponownie wróciło do Brandenburgii.
Wiek XIX: miasto się otwiera
Średniowieczne umocnienia straciły znaczenie militarne już w XVII wieku. W latach 1784–1786 rada miejska zleciła likwidację obwałowań i zasypanie fosy, a na ich miejscu założono ogrody. W latach 20. XIX wieku zbudowano nowy ratusz, który do dziś stoi przy placu Wolności. W tym okresie powstała też większość kamienic, które nadają dziś charakter centrum – w tym budynki przy ulicach Wojska Polskiego i Mickiewicza. W 1903 roku Maszewo zyskało połączenie kolejowe z Goleniowem.
Zabudowa, którą widać na zdjęciu, dobrze oddaje ten miejski krajobraz: obok murowanych kamienic z bogatym detalem stoją skromniejsze domy w konstrukcji szachulcowej – typowe dla małych miast Pomorza, w których drewno i glina przez wieki były najtańszym budulcem.
Rok 1945 i nowy początek
7 marca 1945 roku Maszewo zajęła Armia Czerwona. Miasto zostało zniszczone w około 30 procentach. Dotychczasowych mieszkańców wysiedlono do Niemiec, a na ich miejsce przybyli polscy osadnicy. Skala zmiany była ogromna: w 1939 roku miasto liczyło 3838 mieszkańców, a w 1946 roku – zaledwie 1219.
Ucierpiała także fara: dach kościoła był zniszczony w około 80 procentach, a żołnierze radzieccy urządzili w świątyni magazyn fortepianów i pianin zrabowanych z okolicznych majątków. Pierwsi polscy mieszkańcy szybko naprawili dach i 19 sierpnia 1945 roku kościół został poświęcony jako katolicki.
Maszewo dziś
Współczesne Maszewo liczy nieco ponad 3,3 tysiąca mieszkańców i jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej, w której – według danych na koniec 2024 roku – mieszka ponad 8,5 tysiąca osób. Życie kulturalne skupia się wokół Ośrodka Kultury i Sportu oraz Biblioteki Publicznej, a sportowe – m.in. wokół klubu LKS Masovia Maszewo. Miasto współpracuje z niemieckimi partnerami: Mölln (od 1993 roku) i Loitz (od 2008 roku).
Spacer po Maszewie to lekcja kontrastów. Odnowione kamienice sąsiadują z budynkami, które wciąż czekają na remont, a nad dachami z czerwonej dachówki pojawiają się panele fotowoltaiczne. Zachowany średniowieczny układ ulic, fragmenty murów, Baszta Francuska i gotycka fara sprawiają jednak, że miasto wciąż opowiada swoją siedmiowiekową historię – trzeba tylko zwolnić krok i się rozejrzeć.
Źródła: Wikipedia (hasła „Maszewo” i „Kościół Matki Bożej Częstochowskiej w Maszewie”), pomeranica.pl, medievalheritage.eu, zamki.pl, maszewo.pl, sztetl.org.pl, niedziela.pl, polskawliczbach.pl (dane GUS).
