Historia szkolnictwa wyższego w Szczecinie to fascynująca opowieść o determinacji, odbudowie i dążeniu do wiedzy. Od skromnych początków w powojennych ruinach, przez dynamiczne przemiany, aż po współczesne, prestiżowe ośrodki akademickie – szczecińskie uczelnie przeszły niezwykłą drogę rozwoju, która trwa już blisko 80 lat.
Pionierskie lata: narodziny akademickiego Szczecina (1946–1950)
Początki wyższej edukacji w Szczecinie sięgają pierwszych lat po zakończeniu II wojny światowej. Zniszczone miasto stanęło przed wyzwaniem odbudowy i stworzenia od podstaw struktur gospodarczych oraz społecznych. Kluczową rolę w tym procesie miało odegrać kształcenie specjalistów.
Fundament pod akademicki Szczecin położono w 1946 roku, kiedy uruchomiono filię poznańskiej Akademii Handlowej. Inicjatywa ta miała na celu kształcenie kadr dla odradzającego się handlu i administracji. W 1950 roku placówka została upaństwowiona i przekształcona w Wyższą Szkołę Ekonomiczną.
Równolegle, w 1947 roku, w ramach Szkoły Inżynierskiej powstał Wydział Elektryczny, który stał się zalążkiem przyszłej Politechniki Szczecińskiej, oficjalnie podniesionej do tej rangi 1 września 1955 roku.
Narodziny szkolnictwa morskiego
Specyfika regionu wymusiła szybki rozwój kształcenia kadr dla gospodarki morskiej. Oficjalnie szkolnictwo morskie w Szczecinie zainaugurowano 1 stycznia 1947 roku, przenosząc Wydział Nawigacyjny z Państwowej Szkoły Morskiej w Gdyni. Na czele nowej placówki, zlokalizowanej przy al. Piastów 19, stanął legendarny kapitan Konstanty Maciejewicz.
Szkoła oferowała trzyletni program nauczania oparty na przedwojennych wzorcach, z internatem i wojskową dyscypliną. Kształcenie było bezpłatne, a absolwenci zasilali szeregi polskiej floty handlowej. Mimo początkowych sukcesów, w latach 50. szkolnictwo morskie w Szczecinie przeszło kryzys. W 1951 roku szkołę przekształcono w Technikum Nawigacji Morskiej o niższym poziomie, a w 1953 roku zlikwidowano ją, przenosząc jej funkcje z powrotem do Gdyni.
Mimo to w latach 1947–1953 szczecińskie szkoły morskie wykształciły blisko 500 absolwentów, z których wielu zostało cenionymi oficerami.
Uniwersytet Szczeciński: synteza tradycji humanistycznych i ekonomicznych
Uniwersytet Szczeciński został oficjalnie utworzony 1 października 1985 roku na mocy ustawy z 21 lipca 1984 roku. Jego powstanie było wynikiem połączenia dwóch istniejących instytucji: Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Szczecinie, funkcjonującej od 1968 roku, oraz Wydziału Inżynieryjno-Ekonomicznego Transportu Politechniki Szczecińskiej, którego korzenie sięgały wspomnianej Akademii Handlowej z 1946 roku.
W ten sposób nowo powstały uniwersytet połączył tradycje kształcenia pedagogicznego, humanistycznego i ekonomicznego. Uczelnia odgrywała kluczową rolę kulturotwórczą w mieście i regionie. W pierwszym roku akademickim (1985/1986) kształciła ponad 5 tysięcy studentów, a w szczytowym okresie na początku XXI wieku liczba ta sięgała 35 tysięcy.
Ważnym momentem w najnowszej historii uczelni była reforma strukturalna z 1 października 2019 roku, która zoptymalizowała jej organizację. Dziś US składa się z siedmiu wydziałów oraz Szkoły Doktorskiej. Instytut Historii US może pochwalić się najwyższą kategorią naukową A+, co plasuje go w ścisłej czołówce w Polsce.
Politechnika Morska w Szczecinie: strażnik morskich tradycji
Po likwidacji w 1953 roku szkolnictwo morskie odrodziło się w Szczecinie w latach 60. W 1962 roku ponownie utworzono Państwową Szkołę Rybołówstwa Morskiego, a rok później Państwową Szkołę Morską kształcącą oficerów floty handlowej. Te dwie placówki połączono w 1967 roku, a już w 1968 roku podniesiono je do rangi Wyższej Szkoły Morskiej (WSM).
Od tego momentu uczelnia systematycznie wzmacniała swoją pozycję. W 1997 roku uzyskała prawo do nadawania stopnia doktora, co otworzyło drogę do dalszego rozwoju. W 2004 roku, w uznaniu jej dorobku, została przekształcona w Akademię Morską w Szczecinie. Kolejnym kamieniem milowym było nadanie statusu politechniki – od 1 września 2022 roku uczelnia nosi nazwę Politechnika Morska w Szczecinie, co podkreśla jej techniczny i naukowy profil.
Obecnie kształci studentów na sześciu wydziałach, w tym na nowo utworzonych kierunkach związanych z informatyką, mechatroniką i geoinformacją, odpowiadając na potrzeby cyfryzującej się gospodarki morskiej.
Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny: połączenie techniki i nauk przyrodniczych
Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie (ZUT) rozpoczął działalność 1 stycznia 2009 roku. Powstał w wyniku połączenia dwóch zasłużonych szczecińskich uczelni: Politechniki Szczecińskiej, której tradycje sięgały założonej w 1946 roku Szkoły Inżynierskiej, oraz Akademii Rolniczej w Szczecinie, założonej w 1954 roku.
Fuzja ta stworzyła silny, wieloprofilowy ośrodek akademicki, łączący nauki techniczne, rolnicze, ekonomiczne i przyrodnicze. ZUT kontynuuje dziedzictwo obu instytucji, oferując kształcenie na 11 wydziałach i ponad 40 kierunkach studiów. Uczelnia kładzie duży nacisk na innowacje, badania oraz współpracę z gospodarką, prowadząc m.in. Regionalne Centrum Innowacji i Transferu Technologii.
Pomorski Uniwersytet Medyczny: filar nauk o zdrowiu
Trzecią uczelnią wyższą powołaną w powojennym Szczecinie była Akademia Lekarska, utworzona 20 marca 1948 roku. Jej założycielami była grupa wybitnych profesorów, m.in. Jakub Węgierko (pierwszy rektor), Tadeusz Chorążak i Witold Starkiewicz. Uczelnia szybko się rozwijała, a jej nazwa wielokrotnie ulegała zmianie, odzwierciedlając rosnący prestiż.
W 2010 roku otrzymała nazwę Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie (PUM). Dziś PUM jest wiodącym ośrodkiem medycznym w regionie, kształcącym ponad 5000 studentów na czterech wydziałach. Od 1995 roku prowadzi programy anglojęzyczne, a od 2013 roku również niemieckojęzyczne (Program Asklepios).
Uczelnia jest znana z osiągnięć naukowych m.in. w dziedzinie genetyki i badań nad komórkami macierzystymi. We współpracy z IPN prowadzi Polską Bazę Genetyczną Ofiar Totalitaryzmów, która przyczyniła się do identyfikacji wielu ofiar reżimów, w tym Danuty Siedzikówny „Inki”.
Akademia Sztuki w Szczecinie: nowoczesne centrum twórczości
Najmłodszą publiczną uczelnią w mieście jest Akademia Sztuki, powołana do życia w 2010 roku. Jej powstanie było wydarzeniem unikalnym w skali kraju, ponieważ nastąpiło w wyniku połączenia trzech różnych podmiotów: Filii poznańskiej Akademii Muzycznej, Katedry Edukacji Artystycznej Uniwersytetu Szczecińskiego oraz Prywatnej Wyższej Szkoły Sztuki Użytkowej.
Korzenie akademickiego kształcenia artystycznego w Szczecinie sięgają 1958 roku i Studium Nauczycielskiego. Akademia Sztuki, jako uczelnia interdyscyplinarna, łączy sztuki wizualne, muzyczne i projektowe. Jej siedziby mieszczą się w prestiżowych lokalizacjach, m.in. w historycznym Pałacu pod Globusem. Uczelnia dynamicznie się rozwija, uzyskując wysokie kategorie naukowe (A+ w sztukach plastycznych) oraz uruchamiając w 2023 roku Szkołę Doktorską.
