Borne Sulinowo to jedno z najbardziej osobliwych miast na mapie Polski \u2014 przez niemal p\u00f3\u0142 wieku wymazane z oficjalnych map, otoczone tajemnic\u0105 i drutem kolczastym, dzi\u015b otwarte dla turyst\u00f3w szukaj\u0105cych niezwyk\u0142ej mieszanki historii Wehrmachtu, Armii Radzieckiej i polskiej transformacji. Po\u0142o\u017cone w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci wojew\u00f3dztwa zachodniopomorskiego, nad po\u0142udniowym brzegiem jeziora Pile, miasto liczy obecnie oko\u0142o 4,9\u20135 tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w i pe\u0142ni rol\u0119 regionalnego o\u015brodka turystyki militarnej oraz przyrodniczej.<\/p>\n
Borne Sulinowo le\u017cy w wojew\u00f3dztwie zachodniopomorskim, w powiecie szczecineckim, nad jeziorem Pile. Korzenie osadnictwa si\u0119gaj\u0105 XVI wieku, kiedy lokalna szlachta pomorska za\u0142o\u017cy\u0142a dwie niewielkie wsie rolnicze: Linde (p\u00f3\u017aniejsze Borne) oraz Gro\u00df Born \u2014 \u201eWielkie \u0179r\u00f3d\u0142o” \u2014 po\u0142o\u017cone oko\u0142o 5 km na po\u0142udnie. A\u017c do I wojny \u015bwiatowej by\u0142 to skrawek typowo agrarnego, s\u0142abo zaludnionego Pomorza. Oko\u0142o 1920 r. pa\u0144stwo niemieckie wykupi\u0142o tutejsze grunty, tworz\u0105c nadle\u015bnictwo Freierswald z siedzib\u0105 w Marianowie.<\/p>\n
Charakter okolicy zmieni\u0142 si\u0119 radykalnie po doj\u015bciu nazist\u00f3w do w\u0142adzy. W 1933 r. Wehrmacht wytypowa\u0142 wrzosowiska wok\u00f3\u0142 Linde jako idealne miejsce dla wielkiego poligonu artyleryjskiego. 1 lipca 1935 r. powo\u0142ano dow\u00f3dztwo budowy, na kt\u00f3rej czele stan\u0105\u0142 pp\u0142k (p\u00f3\u017aniej gen. por.) Wilhelm Thofern, kieruj\u0105cy poligonem niemal do po\u0142owy 1944 r. Pa\u0144stwo niemieckie wykupi\u0142o oko\u0142o 18\u201319 tysi\u0119cy hektar\u00f3w, wysiedlaj\u0105c mieszka\u0144c\u00f3w siedmiu wsi, m.in. Gro\u00df Born, Linde, Steinforth, Knacksee i Plietnitz.<\/p>\n
Powsta\u0142y dwa kompleksy koszarowe: Gro\u00df Born \u2013 Linde<\/strong> (cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocna, g\u0142\u00f3wne koszary, szko\u0142a artylerii, willa dow\u00f3dcy \u2014 dzisiejsze Borne Sulinowo) oraz Gro\u00df Born \u2013 Westfalenhof<\/strong> (cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniowa, koszary i obozy jenieckie \u2014 dzisiejsze opuszczone K\u0142omino).<\/p>\n 18 sierpnia 1938 r. Adolf Hitler oficjalnie otworzy\u0142 kompleks nazwany Gro\u00df Born. Poligon liczy\u0142 oko\u0142o 215 km\u00b2, zosta\u0142 podzielony na 17 sektor\u00f3w i wyposa\u017cony w ok. 140 bunkr\u00f3w oraz schron\u00f3w obserwacyjnych artylerii \u2014 w tym charakterystyczne Wrangel<\/em>, Gneisenau<\/em> i Scharnhorst<\/em>. Wzniesiono rozleg\u0142e koszary, magazyny, szpitale, linie kolejowe i g\u0119st\u0105 sie\u0107 \u0142\u0105czno\u015bci telefonicznej.<\/p>\n Gro\u00df Born s\u0142u\u017cy\u0142 jako baza wyj\u015bciowa dla XIX Korpusu Pancernego gen. Heinza Guderiana podczas inwazji na Polsk\u0119 w 1939 r. W latach 1940\u20131941 organizowano tu jednostki Afrikakorps Erwina Rommla \u2014 w tym celu utworzono nawet \u201esztuczn\u0105 pustyni\u0119”, symuluj\u0105c\u0105 warunki p\u00f3\u0142nocnoafryka\u0144skie. W po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci poligonu funkcjonowa\u0142 rozbudowany system oboz\u00f3w jenieckich: Stalag II E, Stalag 302\/323, Oflag II D i Oflag 67, przez kt\u00f3re przesz\u0142y dziesi\u0105tki tysi\u0119cy je\u0144c\u00f3w polskich, francuskich, jugos\u0142owia\u0144skich i radzieckich. Pami\u0105tk\u0105 po nich jest cmentarz z brzozowymi krzy\u017cami.<\/p>\n W lutym 1945 r., w ramach operacji wschodniopomorskiej, poligon zdoby\u0142a Armia Czerwona. Infrastruktura niemiecka \u2014 co istotne dla p\u00f3\u017aniejszych dziej\u00f3w \u2014 w niewielkim stopniu ucierpia\u0142a w walkach.<\/p>\n Po wojnie Borne Sulinowo zosta\u0142o wy\u0142\u0105czone z polskiej jurysdykcji i w\u0142\u0105czone do P\u00f3\u0142nocnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej. Obszar o powierzchni oko\u0142o 180 km\u00b2 w polskich dokumentach oficjalnych figurowa\u0142 jako \u201etereny le\u015bne” \u2014 miasta nie by\u0142o na \u017cadnej mapie. Garnizon obok \u015awi\u0119toszowa i Legnicy stanowi\u0142 jeden z kluczowych filar\u00f3w sowieckiej obecno\u015bci w Polsce.<\/p>\n Szacunki dotycz\u0105ce liczby mieszka\u0144c\u00f3w r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy \u017ar\u00f3d\u0142ami: cz\u0119\u015b\u0107 publikacji m\u00f3wi o ok. 25 tys. \u017co\u0142nierzy w szczycie, inne podaj\u0105 ok. 12 tys. \u017co\u0142nierzy i 5 tys. cywil\u00f3w. Stacjonowa\u0142y tu jednostki pancerne, zmechanizowane (m.in. 6. Witebska Dywizja Zmechanizowana Gwardii) oraz rakietowe \u2014 w tym 116. Orsza\u0144ska Brygada Rakiet Operacyjno-Taktycznych, zdolna do przenoszenia g\u0142owic j\u0105drowych. Wed\u0142ug ustale\u0144 historyk\u00f3w, w pobliskiej Brze\u017anicy-Kolonii znajdowa\u0142 si\u0119 jeden z trzech tajnych sk\u0142ad\u00f3w broni j\u0105drowej w Polsce, a w latach 80. w rejonie mia\u0142y bazowa\u0107 wyrzutnie SS-20.<\/p>\n Miasto by\u0142o ca\u0142kowicie samowystarczalne: posiada\u0142o w\u0142asne szko\u0142y, szpital, kina, Dom Oficera (kulturalne centrum garnizonu), sklepy i ogromne zaplecze gara\u017cowo-remontowe. Charakterystycznym akcentem by\u0142o osiedle \u201eLeningrad” \u2014 bloki mieszkalne wzniesione z element\u00f3w prefabrykowanych przywiezionych ze Zwi\u0105zku Radzieckiego. Sowieccy mieszka\u0144cy \u017cyli w niemal ca\u0142kowitej izolacji od polskiego otoczenia \u2014 kontakty z miejscow\u0105 ludno\u015bci\u0105 by\u0142y minimalne i \u015bci\u015ble reglamentowane.<\/p>\n Borne Sulinowo odegra\u0142o symboliczn\u0105 rol\u0119 w wycofywaniu Armii Radzieckiej z Polski. 8\u20139 kwietnia 1991 r. z bocznicy kolejowej w garnizonie odjecha\u0142 pierwszy transport \u2014 dywizjon rakiet taktycznych ze 116. Brygady Rakiet (12 wyrzutni). G\u0142\u00f3wne jednostki bojowe, w tym wielotysi\u0119czna 6. Dywizja, opu\u015bci\u0142y baz\u0119 w 1992 r. Rozliczenia maj\u0105tkowo-\u015brodowiskowe mi\u0119dzy Polsk\u0105 a Rosj\u0105 zamkni\u0119to tzw. \u201eopcj\u0105 zerow\u0105” \u2014 obie strony zrezygnowa\u0142y z wzajemnych roszcze\u0144, mimo udokumentowanej degradacji \u015brodowiska (ok. 26,3% powierzchni poligonu mia\u0142o zniszczon\u0105 pokryw\u0119 glebowo-ro\u015blinn\u0105, a badania hydrogeologiczne wykaza\u0142y zanieczyszczenia grunt\u00f3w i w\u00f3d podziemnych).<\/p>\n 5 czerwca 1993 r. miasto otwarto dla cywil\u00f3w, a 15 wrze\u015bnia 1993 r. Rada Ministr\u00f3w RP nada\u0142a Bornemu Sulinowu prawa miejskie.<\/p>\n Pierwsze lata cywilnej historii by\u0142y trudne. Pozostawiona infrastruktura \u2014 cho\u0107 imponuj\u0105ca \u2014 by\u0142a w wielu miejscach zdewastowana, zaminowana lub zanieczyszczona niewybuchami. Wiosn\u0105 i latem 1992 r. po\u017cary las\u00f3w strawi\u0142y ponad 3 000 ha wrzosowisk i drzewostanu, co wymusi\u0142o wieloletni program rekultywacji. 1 stycznia 1993 r. powo\u0142ano nadle\u015bnictwa Borne Sulinowo i Czarnob\u00f3r, kt\u00f3rym powierzono zarz\u0105dzanie odzyskanymi terenami le\u015bnymi.<\/p>\n Osadnictwo cywilne mia\u0142o wyj\u0105tkowy charakter. Przybywali tu migranci z ca\u0142ej Polski \u2014 byli g\u00f3rnicy ze \u015al\u0105ska, repatrianci z Ukrainy i Kazachstanu, ludzie szukaj\u0105cy taniego mieszkania i nowego startu. Wzrost demograficzny w latach 90. by\u0142 bardzo dynamiczny, jednak w drugiej dekadzie XXI w. wyhamowa\u0142, a od po\u0142owy lat 2010 obserwuje si\u0119 spadek liczby ludno\u015bci.<\/p>\n Wsp\u00f3\u0142czesna to\u017csamo\u015b\u0107 miasta opiera si\u0119 na dw\u00f3ch filarach: dziedzictwie wojskowym i walorach przyrodniczych jeziora Pile (znanego z czysto\u015bci w\u00f3d, atrakcyjnego dla nurk\u00f3w, kt\u00f3rzy eksploruj\u0105 \u201ezatopiony las” i porzucony sprz\u0119t wojskowy) oraz okolicznych las\u00f3w. Wytyczono tras\u0119 turystyczn\u0105 prowadz\u0105c\u0105 m.in. obok:<\/p>\n Co roku odbywa si\u0119 tu Mi\u0119dzynarodowy Zlot Pojazd\u00f3w Militarnych, kt\u00f3ry przyci\u0105ga tysi\u0105ce pasjonat\u00f3w. IPN prowadzi badania nad histori\u0105 garnizonu, a w 2017 r. Biuro Poszukiwa\u0144 i Identyfikacji IPN realizowa\u0142o w Bornem prace poszukiwawcze polskich je\u0144c\u00f3w z 1939 r.<\/p>\n Borne Sulinowo to przypadek wyj\u0105tkowy nawet w skali europejskiej: miasto, kt\u00f3re trzykrotnie w ci\u0105gu XX wieku zmieni\u0142o to\u017csamo\u015b\u0107 \u2014 z pomorskiej wsi w nazistowski poligon, z poligonu w sowieck\u0105 enklaw\u0119, a z enklawy w polsk\u0105 gmin\u0119. Jego architektoniczna warstwa to palimpsest \u2014 niemieckie koszary mieszcz\u0105 polskie urz\u0119dy, sowieckie bloki \u201eLeningradu” stoj\u0105 obok bunkr\u00f3w Wa\u0142u Pomorskiego, a willa Guderiana s\u0105siaduje z o\u015brodkami nad jeziorem.<\/p>\n Dla odwiedzaj\u0105cych to materia\u0142 idealny: dramatyczna chronologia, czytelne kontrasty \u201edawniej\u2013dzi\u015b” i konkretne miejsca, kt\u00f3re mo\u017cna zobaczy\u0107 na w\u0142asne oczy \u2014 od ratusza po K\u0142omino. Wyzwaniem pozostaj\u0105 demografia, ograniczone rynki pracy i utrzymanie poniemieckiej infrastruktury, ale w\u0142a\u015bnie ta krucha r\u00f3wnowaga mi\u0119dzy pami\u0119ci\u0105 a codzienno\u015bci\u0105 nadaje miastu unikatowy charakter.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Borne Sulinowo to jedno z najbardziej osobliwych miast na mapie Polski \u2014 przez niemal p\u00f3\u0142 wieku wymazane z oficjalnych map, otoczone tajemnic\u0105 i drutem kolczastym, dzi\u015b otwarte dla turyst\u00f3w szukaj\u0105cych niezwyk\u0142ej mieszanki historii Wehrmachtu, Armii Radzieckiej i polskiej transformacji. Po\u0142o\u017cone w po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci wojew\u00f3dztwa zachodniopomorskiego, nad po\u0142udniowym brzegiem jeziora Pile, miasto liczy obecnie oko\u0142o 4,9\u20135 […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1084,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"two_page_speed":[],"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[170],"tags":[],"class_list":["post-1083","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-borne-sulinowo"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1083","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1083"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1083\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1087,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1083\/revisions\/1087"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1084"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1083"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1083"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1083"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Rola w II wojnie \u015bwiatowej<\/h2>\n
\u201eMiasto-widmo” P\u00f3\u0142nocnej Grupy Wojsk (1945\u20131992)<\/h2>\n
Wycofanie wojsk (1991\u20131993)<\/h2>\n
Polska transformacja: od ruin do spo\u0142eczno\u015bci<\/h2>\n
Borne Sulinowo dzi\u015b \u2014 turystyka militarna i przyroda<\/h2>\n
\n
Dawniej i dzi\u015b \u2014 por\u00f3wnanie<\/h2>\n
\n\n
\n \nWymiar<\/th>\n Gro\u00df Born (1938\u20131945)<\/th>\n Borne radzieckie (1945\u20131992)<\/th>\n Borne polskie (1993\u2013)<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n \n Status<\/td>\n Niemiecki poligon i garnizon<\/td>\n Tajna baza PGW, poza map\u0105<\/td>\n Cywilne miasto gminne<\/td>\n<\/tr>\n \n Ludno\u015b\u0107<\/td>\n Wojsko Wehrmachtu + je\u0144cy<\/td>\n ~12\u201325 tys. \u017co\u0142nierzy i rodzin<\/td>\n ~4,9\u20135 tys. mieszka\u0144c\u00f3w<\/td>\n<\/tr>\n \n Powierzchnia<\/td>\n ~215 km\u00b2<\/td>\n ~180 km\u00b2 zamkni\u0119te<\/td>\n Tereny przekazane lasom i gminie<\/td>\n<\/tr>\n \n Dost\u0119pno\u015b\u0107<\/td>\n Ograniczona, wojskowa<\/td>\n Ca\u0142kowicie zamkni\u0119ta<\/td>\n Otwarta, turystyczna<\/td>\n<\/tr>\n \n Funkcja<\/td>\n Szkolenie artylerii, Afrikakorps<\/td>\n Baza pancerna, rakietowa, j\u0105drowa<\/td>\n Turystyka, le\u015bnictwo, mieszkalnictwo<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n Wnioski<\/h2>\n