{"id":1211,"date":"2026-08-31T13:37:37","date_gmt":"2026-08-31T15:37:37","guid":{"rendered":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/?p=1211"},"modified":"2026-08-31T16:36:39","modified_gmt":"2026-08-31T18:36:39","slug":"stoewer-ze-szczecina-samochody-ktore-napedzaly-przemyslowa-historie-miasta-do-1945-roku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/?p=1211","title":{"rendered":"Stoewer ze Szczecina: samochody, kt\u00f3re nap\u0119dza\u0142y przemys\u0142ow\u0105 histori\u0119 miasta do 1945 roku"},"content":{"rendered":"

Gdy na prze\u0142omie XIX i XX wieku automobil wci\u0105\u017c by\u0142 kosztown\u0105 ciekawostk\u0105, w Szczecinie powstawa\u0142y ju\u017c pojazdy zdolne konkurowa\u0107 z wyrobami najwi\u0119kszych europejskich marek.<\/strong> Nazwa Stoewer kojarzy\u0142a si\u0119 z solidno\u015bci\u0105, techniczn\u0105 odwag\u0105 i gryfem \u2013 znakiem miasta umieszczanym na ch\u0142odnicach samochod\u00f3w. Historia firmy to zarazem opowie\u015b\u0107 o narodzinach nowoczesnego przemys\u0142u w Szczecinie, jego ambicjach, wojennym uwik\u0142aniu i gwa\u0142townym ko\u0144cu w 1945 roku.<\/p>\n

Od warsztatu mechanika do fabryki<\/h2>\n

Pocz\u0105tek przedsi\u0119biorstwa nie mia\u0142 jeszcze nic wsp\u00f3lnego z benzyn\u0105. W 1858 roku Bernhard Stoewer uruchomi\u0142 w \u00f3wczesnym Stettinie warsztat mechaniki precyzyjnej i naprawy maszyn do szycia. Firma szybko przesz\u0142a od us\u0142ug do w\u0142asnej produkcji. W 1871 roku powsta\u0142 nowoczesny zak\u0142ad na Niebuszewie, a z czasem ofert\u0119 poszerzono o maszyny do pisania i rowery.<\/p>\n

Najwa\u017cniejszy zwrot nast\u0105pi\u0142 pod koniec XIX wieku. Synowie za\u0142o\u017cyciela, Emil i Bernhard junior, zainteresowali si\u0119 now\u0105 technik\u0105 samochodow\u0105. W 1899 roku powo\u0142ali przedsi\u0119biorstwo Gebr\u00fcder Stoewer, Fabrik f\u00fcr Motorfahrzeuge. Zak\u0142ad zwi\u0105zany z produkcj\u0105 pojazd\u00f3w rozwin\u0105\u0142 si\u0119 przy dzisiejszej alei Wojska Polskiego. W mie\u015bcie portowym, posiadaj\u0105cym stocznie, koleje, odlewnie i sprawne zaplecze rzemie\u015blnicze, motoryzacja znalaz\u0142a dobre warunki do rozwoju.<\/p>\n

Pierwsze szczeci\u0144skie automobile<\/h2>\n

Stoewer zaczyna\u0142 od tr\u00f3jko\u0142owc\u00f3w silnikowych oraz wczesnych samochod\u00f3w dwu- i czterocylindrowych. W pierwszych dekadach XX wieku zak\u0142ady budowa\u0142y nie tylko auta osobowe, lecz tak\u017ce pojazdy u\u017cytkowe, ci\u0119\u017car\u00f3wki i autobusy. Firma eksperymentowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c z nap\u0119dem elektrycznym \u2013 rozwi\u0105zaniem, kt\u00f3re dzi\u015b brzmi niezwykle wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, cho\u0107 pojawi\u0142o si\u0119 u zarania motoryzacji.<\/p>\n

Marka nie by\u0142a producentem masowym na skal\u0119 p\u00f3\u017aniejszego Forda. Jej si\u0142\u0105 pozostawa\u0142y r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 oferty, jako\u015b\u0107 wykonania oraz gotowo\u015b\u0107 do podejmowania technicznego ryzyka. Szczeci\u0144skie samochody bra\u0142y udzia\u0142 w zawodach i pr\u00f3bach wytrzyma\u0142o\u015bciowych, a sukcesy sportowe budowa\u0142y presti\u017c firmy poza Pomorzem.<\/p>\n

Typy D i luksusowe samochody o\u015bmiocylindrowe<\/h2>\n

Po pierwszej wojnie \u015bwiatowej Stoewer rozwija\u0142 seri\u0119 oznaczan\u0105 liter\u0105 D. Obejmowa\u0142a ona samochody o r\u00f3\u017cnych rozmiarach i pojemno\u015bciach, od modeli bardziej przyst\u0119pnych po mocne konstrukcje reprezentacyjne. Firma potrafi\u0142a produkowa\u0107 kr\u00f3tsze serie, co wyr\u00f3\u017cnia\u0142o j\u0105 na rynku, lecz utrudnia\u0142o osi\u0105gni\u0119cie korzy\u015bci typowych dla wielkiej produkcji ta\u015bmowej.<\/p>\n

Pod koniec lat dwudziestych i na pocz\u0105tku trzydziestych Szczecin sta\u0142 si\u0119 miejscem narodzin efektownych samochod\u00f3w o\u015bmiocylindrowych. Modele Gigant, Marschall i Repr\u00e4sentant by\u0142y wizyt\u00f3wk\u0105 mo\u017cliwo\u015bci zak\u0142ad\u00f3w. Obszerne nadwozia, wielocylindrowe silniki i staranne wyko\u0144czenie sytuowa\u0142y je w \u015bwiecie luksusowych limuzyn. By\u0142y imponuj\u0105ce, ale kosztowne, a kryzys gospodarczy ogranicza\u0142 liczb\u0119 klient\u00f3w.<\/p>\n

Stoewer V5: nap\u0119d na prz\u00f3d przed epok\u0105<\/h2>\n

Jednym z najwa\u017cniejszych osi\u0105gni\u0119\u0107 szczeci\u0144skich in\u017cynier\u00f3w by\u0142 Stoewer V5, zaprezentowany w 1931 roku. Nale\u017ca\u0142 do pierwszych niemieckich samochod\u00f3w seryjnych z nap\u0119dem na przednie ko\u0142a. Takie rozwi\u0105zanie pozwala\u0142o inaczej rozplanowa\u0107 przestrze\u0144 pojazdu i poprawia\u0142o zachowanie auta na drodze, ale wymaga\u0142o precyzyjnego opracowania uk\u0142adu przeniesienia nap\u0119du.<\/p>\n

V5 pokazywa\u0142, \u017ce niewielka w por\u00f3wnaniu z najwi\u0119kszymi koncernami fabryka potrafi\u0142a wyznacza\u0107 kierunki rozwoju. P\u00f3\u017aniej pojawi\u0142y si\u0119 kolejne konstrukcje z przednim nap\u0119dem, w tym efektowne odmiany sportowe. Dzi\u015b w\u0142a\u015bnie te auta nale\u017c\u0105 do najbardziej rozpoznawalnych \u015bwiadectw innowacyjno\u015bci marki.<\/p>\n

Greif Junior, Sedina i Arkona<\/h2>\n

W latach trzydziestych wa\u017cne miejsce w ofercie zaj\u0105\u0142 Greif Junior, produkowany na podstawie licencji czechos\u0142owackiej Tatry. Samoch\u00f3d z ch\u0142odzonym powietrzem silnikiem typu bokser sta\u0142 si\u0119 najliczniej wytwarzanym modelem Stoewera \u2013 powsta\u0142o ponad cztery tysi\u0105ce egzemplarzy. By\u0142 pr\u00f3b\u0105 pogodzenia solidno\u015bci marki z potrzeb\u0105 zaoferowania auta dla szerszego grona odbiorc\u00f3w.<\/p>\n

U schy\u0142ku cywilnej produkcji powsta\u0142y modele o nazwach silnie zwi\u0105zanych z Pomorzem: Sedina i Arkona. Sedina odwo\u0142ywa\u0142a si\u0119 do alegorycznej postaci Szczecina, a Arkona \u2013 do ba\u0142tyckiego krajobrazu i historii regionu. Eleganckie, op\u0142ywowe samochody stanowi\u0142y ostatni rozdzia\u0142 przed podporz\u0105dkowaniem fabryki potrzebom wojennym.<\/p>\n

Fabryka w cieniu wojny<\/h2>\n

W drugiej po\u0142owie lat trzydziestych coraz wi\u0119ksze znaczenie mia\u0142y zam\u00f3wienia wojskowe. Stoewer opracowa\u0142 lekki samoch\u00f3d terenowy le.E.Pkw, wyposa\u017cony w nap\u0119d na cztery ko\u0142a i uk\u0142ad kierowania obiema osiami. Konstrukcja by\u0142a na tyle istotna dla Wehrmachtu, \u017ce produkowano j\u0105 r\u00f3wnie\u017c w zak\u0142adach BMW i Hanomag.<\/p>\n

Wojenna historia przedsi\u0119biorstwa wymaga jasnego dopowiedzenia: przemys\u0142 III Rzeszy funkcjonowa\u0142 w systemie zbroje\u0144, przymusu i wyzysku. W zak\u0142adach wykorzystywano prac\u0119 przymusow\u0105. Techniczny dorobek marki nie mo\u017ce przes\u0142ania\u0107 warunk\u00f3w, w jakich prowadzono cz\u0119\u015b\u0107 produkcji podczas wojny.<\/p>\n

Alianckie naloty na przemys\u0142owy Szczecin, szczeg\u00f3lnie ci\u0119\u017ckie w 1944 roku, uszkodzi\u0142y r\u00f3wnie\u017c kompleks Stoewera. Po wojnie wyposa\u017cenie zak\u0142ad\u00f3w zosta\u0142o zdemontowane i wywiezione do Zwi\u0105zku Radzieckiego. W 1945 roku marka przesta\u0142a istnie\u0107. Na cz\u0119\u015bci dawnego terenu przemys\u0142owego rozwin\u0119\u0142a si\u0119 p\u00f3\u017aniej Szczeci\u0144ska Fabryka Motocykli, kojarzona przede wszystkim z Junakiem.<\/p>\n

Dziedzictwo przemys\u0142owego Szczecina<\/h2>\n

W latach dzia\u0142alno\u015bci motoryzacyjnej zak\u0142ady Stoewer stworzy\u0142y ponad 60 modeli i wyprodukowa\u0142y oko\u0142o 39,6 tysi\u0105ca pojazd\u00f3w. Mnogo\u015b\u0107 konstrukcji pokazuje niezwyk\u0142e kompetencje szczeci\u0144skiego przedsi\u0119biorstwa. W jednym mie\u015bcie projektowano i budowano samochody ma\u0142e, sportowe, luksusowe, elektryczne, u\u017cytkowe i terenowe.<\/p>\n

Stoewer tworzy\u0142 tak\u017ce sie\u0107 kooperant\u00f3w, miejsc pracy i specjalistycznej wiedzy. Potrzebowa\u0142 konstruktor\u00f3w, kre\u015blarzy, odlewnik\u00f3w, tapicer\u00f3w, lakiernik\u00f3w, mechanik\u00f3w i kierowc\u00f3w pr\u00f3bnych. Samoch\u00f3d opuszczaj\u0105cy fabryk\u0119 by\u0142 wsp\u00f3lnym dzie\u0142em wielu \u015brodowisk przemys\u0142owego Szczecina. Histori\u0119 marki warto wi\u0119c widzie\u0107 szerzej ni\u017c jako katalog modeli \u2013 jest ona cz\u0119\u015bci\u0105 spo\u0142ecznej i gospodarczej historii miasta.<\/p>\n

Powr\u00f3t szczeci\u0144skiej legendy<\/h2>\n

Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w ratowaniu pami\u0119ci odegra\u0142 urodzony w Szczecinie kolekcjoner Manfried Bauer. W 2019 roku miasto zakupi\u0142o jego licz\u0105c\u0105 1095 obiekt\u00f3w kolekcj\u0119. Trafi\u0142a ona do Muzeum Techniki i Komunikacji \u2013 Zajezdni Sztuki w Szczecinie.<\/p>\n

Na wystawie \u201eStoewer \u2013 jako\u015b\u0107 ze Szczecina. Lata 1858\u20131945\u201d mo\u017cna ogl\u0105da\u0107 samochody, maszyny do szycia i pisania, rowery, fotografie, narz\u0119dzia oraz rodzinne pami\u0105tki. W\u015br\u00f3d zachowanych aut znajduj\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy innymi V5 Sport, Sedina i Arkona. To nie tylko pi\u0119kne zabytki techniki. S\u0105 dowodem, \u017ce przed 1945 rokiem Szczecin nale\u017ca\u0142 do wa\u017cnych punkt\u00f3w na motoryzacyjnej mapie Europy.<\/p>\n

Fotografia wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ca ma charakter stylizowanej ilustracji epoki i nie przedstawia zidentyfikowanego modelu Stoewer.<\/em><\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142a<\/h3>\n
    \n
  • Muzeum Techniki i Komunikacji w Szczecinie, wystawa \u201eStoewer \u2013 jako\u015b\u0107 ze Szczecina. Lata 1858\u20131945\u201d.<\/li>\n
  • Serwis Dzieje.pl, materia\u0142y dotycz\u0105ce otwarcia szczeci\u0144skiej wystawy Stoewera.<\/li>\n
  • Publikacja Muzeum Techniki i Komunikacji \u201eSamochody Stoewer w latach 1896\u20131945\u201d.<\/li>\n<\/ul>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Gdy na prze\u0142omie XIX i XX wieku automobil wci\u0105\u017c by\u0142 kosztown\u0105 ciekawostk\u0105, w Szczecinie powstawa\u0142y ju\u017c pojazdy zdolne konkurowa\u0107 z wyrobami najwi\u0119kszych europejskich marek. Nazwa Stoewer kojarzy\u0142a si\u0119 z solidno\u015bci\u0105, techniczn\u0105 odwag\u0105 i gryfem \u2013 znakiem miasta umieszczanym na ch\u0142odnicach samochod\u00f3w. Historia firmy to zarazem opowie\u015b\u0107 o narodzinach nowoczesnego przemys\u0142u w Szczecinie, jego ambicjach, wojennym […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1212,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"two_page_speed":[],"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[11,10],"tags":[],"class_list":["post-1211","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-szczecin","category-historia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1211","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1211"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1211\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1215,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1211\/revisions\/1215"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1212"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1211"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1211"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1211"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}