{"id":1238,"date":"2026-09-22T17:00:00","date_gmt":"2026-09-22T19:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/?p=1238"},"modified":"2026-09-21T18:29:54","modified_gmt":"2026-09-21T20:29:54","slug":"synagogi-pomorza-zachodniego-historia-zaglada-pamiec-2026","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/?p=1238","title":{"rendered":"Synagogi Pomorza Zachodniego: od \u017cywych wsp\u00f3lnot do miejsc pami\u0119ci. Co pozosta\u0142o w 2026 roku?"},"content":{"rendered":"

Na mapie dzisiejszego wojew\u00f3dztwa zachodniopomorskiego trudno znale\u017a\u0107 monumentalne, zachowane synagogi.<\/strong> S\u0105 za to miejsca po budynkach spalonych w listopadzie 1938 roku, lapidaria, fragmenty cmentarzy, archiwalne fotografie, dokumenty i jedna czynna sala modlitw w Szczecinie. Te rozproszone \u015blady opowiadaj\u0105 histori\u0119 wsp\u00f3lnot, kt\u00f3re przez dziesi\u0119ciolecia wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142y miasta regionu, a nast\u0119pnie zosta\u0142y wykluczone, ograbione, deportowane i w ogromnej wi\u0119kszo\u015bci zamordowane.<\/p>\n

Dziedzictwo \u017cydowskie Pomorza Zachodniego wymaga szczeg\u00f3lnej ostro\u017cno\u015bci. Przed 1945 rokiem Szczecin by\u0142 niemieckim Stettinem, a wiele miejscowo\u015bci nale\u017ca\u0142o do pruskiej i niemieckiej prowincji Pomorze. Powojenna polska spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska powsta\u0142a ju\u017c w innym pa\u0144stwie, w mie\u015bcie zasiedlanym przez nowych mieszka\u0144c\u00f3w. Nie by\u0142a prost\u0105 kontynuacj\u0105 przedwojennej gminy, cho\u0107 przej\u0119\u0142a odpowiedzialno\u015b\u0107 za cz\u0119\u015b\u0107 jej dziedzictwa.<\/p>\n

Od ogranicze\u0144 do emancypacji<\/h2>\n

Do pocz\u0105tku XIX wieku osiedlanie si\u0119 \u017byd\u00f3w w Szczecinie podlega\u0142o surowym ograniczeniom. Prze\u0142om przyni\u00f3s\u0142 pruski edykt emancypacyjny z 1812 roku, kt\u00f3ry rozszerzy\u0142 prawa obywatelskie, u\u0142atwi\u0142 nabywanie nieruchomo\u015bci i wykonywanie zawod\u00f3w. W 1816 roku utworzono \u017bydowskie Towarzystwo Religijne, z kt\u00f3rego rozwin\u0119\u0142a si\u0119 zorganizowana gmina synagogalna.<\/p>\n

\u017bycie wsp\u00f3lnotowe nie ogranicza\u0142o si\u0119 do nabo\u017ce\u0144stw. Powstawa\u0142y instytucje opieku\u0144cze i edukacyjne: bractwo pogrzebowe, sierociniec, dom dla os\u00f3b starszych. Liczebno\u015b\u0107 spo\u0142eczno\u015bci ros\u0142a: ze 381 os\u00f3b w 1840 roku do 2388 w 1880 i 2757 w 1910 roku. Inne \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 o ponad trzech tysi\u0105cach \u017byd\u00f3w w szczytowym okresie, lecz r\u00f3\u017cnice wynikaj\u0105 z odmiennego sposobu liczenia mieszka\u0144c\u00f3w i cz\u0142onk\u00f3w gminy.<\/p>\n

Gminy \u017cydowskie dzia\u0142a\u0142y tak\u017ce w mniejszych miastach regionu: mi\u0119dzy innymi w Goleniowie, Gryfinie, Koszalinie, Nowogardzie, Szczecinku i \u015awinouj\u015bciu. Synagoga by\u0142a nie tylko domem modlitwy. Stanowi\u0142a centrum edukacji, dobroczynno\u015bci, \u017cycia stowarzyszeniowego i lokalnej to\u017csamo\u015bci.<\/p>\n

Szczeci\u0144skie synagogi<\/h2>\n

Pierwsz\u0105 murowan\u0105 synagog\u0119 w Szczecinie wzniesiono w latach 1834\u20131835 przy dawnej Gr\u00fcne Schanze, czyli dzisiejszej ulicy Dworcowej. W 1873 roku rozebrano j\u0105, aby zrobi\u0107 miejsce dla znacznie wi\u0119kszej \u015bwi\u0105tyni.<\/p>\n

Nowa Synagoga powsta\u0142a w latach 1873\u20131875 wed\u0142ug projektu przypisywanego Konradowi Kr\u00fchlowi. Reprezentowa\u0142a styl maureta\u0144ski i mie\u015bci\u0142a oko\u0142o 1500\u20131600 os\u00f3b. Mia\u0142a organy, co odzwierciedla\u0142o liberalny charakter g\u0142\u00f3wnej kongregacji. R\u00f3wnocze\u015bnie od 1867 roku cz\u0119\u015b\u0107 wiernych korzysta\u0142a z ortodoksyjnej sali modlitw. Pokazuje to, \u017ce szczeci\u0144ska spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska by\u0142a zr\u00f3\u017cnicowana, a poj\u0119cie \u201esynagogi\u201d nie oznacza\u0142o jednego, jednolitego \u015brodowiska.<\/p>\n

Monumentalna budowla przy Dworcowej by\u0142a widocznym znakiem obecno\u015bci \u017byd\u00f3w w nowoczesnym mie\u015bcie. Jej p\u00f3\u017aniejsze zniszczenie mia\u0142o wi\u0119c wymiar nie tylko religijny, ale te\u017c symboliczny: chodzi\u0142o o wymazanie ca\u0142ej wsp\u00f3lnoty z przestrzeni publicznej.<\/p>\n

Przemoc narasta\u0142a przed Zag\u0142ad\u0105<\/h2>\n

Antysemicka przemoc nie zacz\u0119\u0142a si\u0119 wraz z II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105. Ju\u017c w 1881 roku, po wyst\u0105pieniu agitatora Ernsta Heinriciego, podpalono synagog\u0119 w Szczecinku, \u00f3wczesnym Neustettin. Po przej\u0119ciu w\u0142adzy przez nazist\u00f3w w 1933 roku prze\u015bladowania sta\u0142y si\u0119 polityk\u0105 pa\u0144stwa. Organizacje \u017cydowskie by\u0142y obserwowane, przedsi\u0119biorstwa bojkotowano, maj\u0105tki przejmowano w ramach \u201earyzacji\u201d, a ustawy norymberskie z 1935 roku sankcjonowa\u0142y dyskryminacj\u0119.<\/p>\n

W szczeci\u0144skich archiwach zachowa\u0142a si\u0119 lista 90 nieruchomo\u015bci nale\u017c\u0105cych do \u017byd\u00f3w, wytypowanych do zaj\u0119cia w listopadzie 1938 roku. S\u0105 r\u00f3wnie\u017c dokumenty to\u017csamo\u015bci oznaczane liter\u0105 \u201eJ\u201d oraz \u015blady przymusowego nadawania dodatkowych imion zgodnie z rasistowskim prawem.<\/p>\n

Noc kryszta\u0142owa: regionalna akcja zniszczenia<\/h2>\n

W nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku, podczas pogromu nazywanego noc\u0105 kryszta\u0142ow\u0105, Nowa Synagoga w Szczecinie zosta\u0142a podpalona. Pl\u0105drowano \u017cydowskie mieszkania, sklepy i instytucje, a wielu m\u0119\u017cczyzn aresztowano i wywieziono do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen. Sp\u0142on\u0105\u0142 tak\u017ce dom przedpogrzebowy na cmentarzu, a nagrobki sprofanowano.<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142a r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 w sprawie daty ostatecznego usuni\u0119cia ruin synagogi: pojawiaj\u0105 si\u0119 lata 1938, 1940 i 1941. Pewne jest jednak to, \u017ce budynek zniszczy\u0142 po\u017car podczas pogromu, a jego pozosta\u0142o\u015bci znikn\u0119\u0142y w nast\u0119pnych latach. W tym samym czasie niszczono synagogi w Goleniowie, Gryfinie, Koszalinie, Nowogardzie, Szczecinku i \u015awinouj\u015bciu. By\u0142 to skoordynowany atak na ludzi, instytucje i materialne znaki \u017cydowskiej obecno\u015bci.<\/p>\n

Deportacja ze Szczecina i zag\u0142ada wsp\u00f3lnoty<\/h2>\n

W nocy z 12 na 13 lutego 1940 roku ponad 1100 \u017byd\u00f3w ze Szczecina i innych pomorskich miejscowo\u015bci deportowano do dystryktu lubelskiego, mi\u0119dzy innymi do Piask, Be\u0142\u017cyc i G\u0142uska. Szczeci\u0144skie dokumenty wskazuj\u0105 1120 os\u00f3b ze Szczecina i 26 innych miast Pomorza. Deportowanych zgromadzono na dawnym dworcu Breslauer Bahnhof i wywieziono w nieogrzewanych wagonach podczas ostrej zimy.<\/p>\n

Niekt\u00f3re opracowania podaj\u0105 szersz\u0105 liczb\u0119 oko\u0142o 1500 os\u00f3b ze Szczecina i regionu; rozbie\u017cno\u015b\u0107 wynika prawdopodobnie z odmiennego zakresu geograficznego. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 deportowanych zmar\u0142a z g\u0142odu, chor\u00f3b i wycie\u0144czenia lub zosta\u0142a p\u00f3\u017aniej zamordowana w obozach zag\u0142ady. W pa\u017adzierniku 1942 roku w Stettinie pozostawa\u0142o zaledwie 79 \u017byd\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie os\u00f3b starszych albo czasowo chronionych przez ma\u0142\u017ce\u0144stwo z nie-\u017bydem.<\/p>\n

Po 1945 roku: nowa spo\u0142eczno\u015b\u0107 w polskim Szczecinie<\/h2>\n

Po wojnie Szczecin sta\u0142 si\u0119 jednym z wa\u017cniejszych o\u015brodk\u00f3w osadnictwa \u017cydowskiego na Ziemiach Odzyskanych. Przybywali tu ocaleni z Zag\u0142ady i repatrianci z ZSRR. W lutym 1946 roku powsta\u0142 Wojew\u00f3dzki Komitet \u017byd\u00f3w Polskich, a w tym samym roku rozpocz\u0119\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 \u017cydowska szko\u0142a imienia Icchaka Lejba Pereca. Po upa\u0144stwowieniu w 1949 roku funkcjonowa\u0142a jako Szko\u0142a Podstawowa nr 28, ucz\u0105c mi\u0119dzy innymi jidysz i historii \u017byd\u00f3w, a\u017c do 1969 roku.<\/p>\n

Powojenna gmina przej\u0119\u0142a opiek\u0119 nad dawnym cmentarzem. Nekropoli\u0119 formalnie zamkni\u0119to w 1962 roku. Antysemicka kampania Marca 1968 doprowadzi\u0142a do kolejnej fali emigracji i gwa\u0142townie os\u0142abi\u0142a \u017cydowskie \u017cycie instytucjonalne. Na pocz\u0105tku lat 80. groby przeniesiono na kwater\u0119 \u017cydowsk\u0105 Cmentarza Centralnego. W 1988 roku na terenie dawnego cmentarza ods\u0142oni\u0119to lapidarium projektu Zbigniewa Abrahamowicza, w kt\u00f3re w\u0142\u0105czono jedena\u015bcie zachowanych macew.<\/p>\n

Co mo\u017cna zobaczy\u0107 w 2026 roku?<\/h2>\n

Czynne miejsce modlitwy.<\/strong> Gmina Wyznaniowa \u017bydowska w Szczecinie, reaktywowana w 1993 roku, korzysta z sali modlitw przy ulicy Juliana Ursyna Niemcewicza 2\/1. Odbywaj\u0105 si\u0119 tam nabo\u017ce\u0144stwa szabatowe i \u015bwi\u0105teczne. To wsp\u00f3\u0142czesna przestrze\u0144 wsp\u00f3lnotowa, a nie zachowany budynek przedwojennej Nowej Synagogi. Warto te\u017c sprostowa\u0107 cz\u0119sty b\u0142\u0105d: chodzi o ulic\u0119 Niemcewicza, nie Niemierzy\u0144sk\u0105.<\/p>\n

Miejsce Nowej Synagogi.<\/strong> Przy ulicy Dworcowej znajduje si\u0119 tablica ods\u0142oni\u0119ta w 1999 roku, upami\u0119tniaj\u0105ca \u015bwi\u0105tyni\u0119 i dawn\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 Szczecina. Sama budowla nie przetrwa\u0142a.<\/p>\n

Dawny cmentarz \u017cydowski.<\/strong> W rejonie ulic Ojca Beyzyma, Jacka Soplicy i Maksyma Gorkiego znajduje si\u0119 dzi\u015b teren zielony z lapidarium. Zachowa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c dawny dom opiekuna cmentarza, obecnie u\u017cytkowany przez Towarzystwo Opieki nad Zwierz\u0119tami.<\/p>\n

Kwatera 62 Cmentarza Centralnego.<\/strong> Spoczywaj\u0105 tam szcz\u0105tki przeniesione z dawnej nekropolii oraz osoby pochowane p\u00f3\u017aniej. \u0179r\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 o oko\u0142o 250 grobach.<\/p>\n

Miejsca utracone w regionie.<\/strong> Synagogi w Goleniowie, Gryfinie, Koszalinie, Nowogardzie, Szczecinku i \u015awinouj\u015bciu nale\u017cy dzi\u015b traktowa\u0107 przede wszystkim jako lokalizacje historyczne, a nie zachowane zabytki. Ka\u017cdy obiekt wymaga osobnej weryfikacji: dawne domy modlitwy mog\u0105 by\u0107 silnie przebudowane, pozostawa\u0107 w\u0142asno\u015bci\u0105 prywatn\u0105 albo pe\u0142ni\u0107 zupe\u0142nie inne funkcje.<\/p>\n

Pami\u0119\u0107 zapisana w dokumentach<\/h2>\n

Gdy budynk\u00f3w nie ma, szczeg\u00f3lnego znaczenia nabieraj\u0105 archiwa. Archiwum Pa\u0144stwowe w Szczecinie przechowuje materia\u0142y \u017cydowskie w oko\u0142o 50 zespo\u0142ach, w tym 1781 kart to\u017csamo\u015bci, akta policyjne, listy cz\u0142onk\u00f3w gminy, dokumenty maj\u0105tkowe oraz powojenne akta szkolne. Muzeum Narodowe w Szczecinie i Centrum Dialogu \u201ePrze\u0142omy\u201d podejmuj\u0105 temat \u017cydowskiego osadnictwa, Zag\u0142ady i skutk\u00f3w Marca 1968. Od 2011 roku Dni Kultury \u017bydowskiej Adlojada \u0142\u0105cz\u0105 wyk\u0142ady, wystawy i refleksj\u0119 nad histori\u0105 regionu.<\/p>\n

Ochrona tego dziedzictwa nie mo\u017ce ogranicza\u0107 si\u0119 do konserwacji mur\u00f3w. Potrzebne s\u0105 rzetelne tablice, zabezpieczanie fragment\u00f3w cmentarzy, oznaczanie dawnych parcel, digitalizacja dokument\u00f3w oraz prostowanie b\u0142\u0119dnych identyfikacji. Pusta dzia\u0142ka r\u00f3wnie\u017c mo\u017ce by\u0107 miejscem pami\u0119ci, je\u015bli wyja\u015bni si\u0119, kto tam \u017cy\u0142, modli\u0142 si\u0119 i tworzy\u0142 wsp\u00f3lnot\u0119.<\/p>\n

Jak odwiedza\u0107 te miejsca odpowiedzialnie<\/h2>\n

Sala modlitw, cmentarz i pomnik nie s\u0105 zwyk\u0142ymi atrakcjami turystycznymi. Wej\u015bcie do czynnego miejsca kultu nale\u017cy wcze\u015bniej uzgodni\u0107 z gmin\u0105 i podporz\u0105dkowa\u0107 si\u0119 jej zasadom. Na cmentarzach trzeba zachowa\u0107 cisz\u0119 i szacunek dla grob\u00f3w. Budynki prywatne lub zaadaptowane do innych funkcji najlepiej ogl\u0105da\u0107 z przestrzeni publicznej, o ile w\u0142a\u015bciciel nie udzieli\u0142 wyra\u017anej zgody na wej\u015bcie.<\/p>\n

Najbardziej uczciwa trasa \u015bladami \u017cydowskiego Szczecina prowadzi od tablicy przy Dworcowej, przez lapidarium na dawnym cmentarzu, do kwatery 62 Cmentarza Centralnego. Wizyta w muzeum lub archiwum pozwala zobaczy\u0107 to, czego nie wida\u0107 ju\u017c w przestrzeni miasta. Wyjazdy do mniejszych miejscowo\u015bci warto poprzedzi\u0107 sprawdzeniem lokalizacji i aktualnego stanu miejsc pami\u0119ci.<\/p>\n

Nieobecna architektura, obecna historia<\/h2>\n

Pomorze Zachodnie nie jest regionem zachowanych wielkich synagog. Jego \u017cydowska topografia sk\u0142ada si\u0119 z pustych parcel, przeniesionych nagrobk\u00f3w, tablic, dokument\u00f3w i zmienionych budynk\u00f3w. Ta materialna nieobecno\u015b\u0107 nie oznacza braku historii. Przeciwnie: pokazuje skal\u0119 przemocy, kt\u00f3ra najpierw niszczy\u0142a miejsca kultu, a potem ludzi, kt\u00f3rzy je stworzyli.<\/p>\n

W 2026 roku pami\u0119\u0107 o \u017cydowskich mieszka\u0144cach regionu zale\u017cy od precyzji j\u0119zyka i odpowiedzialno\u015bci. Trzeba odr\u00f3\u017cnia\u0107 czynn\u0105 sal\u0119 modlitw od historycznej synagogi, zachowany obiekt od miejsca po obiekcie i upami\u0119tnienie od rekonstrukcji. Tylko wtedy opowie\u015b\u0107 o synagogach Pomorza Zachodniego staje si\u0119 nie katalogiem ruin, lecz histori\u0105 ludzi, wsp\u00f3lnot i zerwanej ci\u0105g\u0142o\u015bci.<\/p>\n

\n

Opracowano na podstawie materia\u0142\u00f3w Archiwum Pa\u0144stwowego w Szczecinie, Muzeum Narodowego w Szczecinie, portalu Wirtualny Sztetl, Yad Vashem, miejskiej dokumentacji konserwatorskiej oraz opracowa\u0144 dotycz\u0105cych miejsc pami\u0119ci i historii szczeci\u0144skiej gminy \u017cydowskiej.<\/small><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Przedwojenne gminy \u017cydowskie, spalone synagogi, deportacja szczeci\u0144skich \u017byd\u00f3w i nieliczne \u015blady ocala\u0142e do 2026 roku. Opowie\u015b\u0107 o dziedzictwie, kt\u00f3rego nie wolno sprowadza\u0107 do pustych parcel.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1237,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"two_page_speed":[],"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[10,117,136],"tags":[],"class_list":["post-1238","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia","category-kultura-i-sztuka","category-pomorze-zachodnie"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1238","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1238"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1238\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1239,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1238\/revisions\/1239"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1237"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1238"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1238"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1238"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}