{"id":1274,"date":"2026-10-04T15:35:49","date_gmt":"2026-10-04T17:35:49","guid":{"rendered":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/?p=1274"},"modified":"2026-10-04T15:35:49","modified_gmt":"2026-10-04T17:35:49","slug":"goleniow-do-1945-roku-od-hanzeatyckiego-gollnow-do-polskiego-miasta-nad-ina","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/?p=1274","title":{"rendered":"Goleni\u00f3w do 1945 roku \u2013 od hanzeatyckiego Gollnow do polskiego miasta nad In\u0105"},"content":{"rendered":"
\"Goleni\u00f3w
Rynek w Goleniowie (Gollnow) na poczt\u00f3wce z pocz\u0105tku XX wieku.<\/figcaption><\/figure>\n

Goleni\u00f3w<\/strong> \u2013 dzi\u015b spokojne miasto nad rzek\u0105 In\u0105, kojarzone g\u0142\u00f3wnie z pobliskim portem lotniczym i rozleg\u0142ymi terenami przemys\u0142owymi \u2013 ma za sob\u0105 ponad tysi\u0105c lat burzliwej historii. Zanim w 1945 roku sta\u0142 si\u0119 polskim Goleniowem, przez wieki znany by\u0142 jako Gollnow<\/strong> \u2013 hanzeatyckie miasto kupieckie, kt\u00f3re potrafi\u0142o konkurowa\u0107 z samym Szczecinem. Prze\u015bled\u017amy jego dzieje a\u017c do dramatycznego roku 1945.<\/p>\n

Pocz\u0105tki \u2013 gr\u00f3d nad In\u0105<\/h2>\n

Osadnictwo w rejonie dzisiejszego Goleniowa si\u0119ga X wieku<\/strong>. Dogodne po\u0142o\u017cenie nad In\u0105, rzek\u0105 \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 miasto z jeziorem D\u0105bie, a dalej z Odr\u0105 i Ba\u0142tykiem, zadecydowa\u0142o o jego przysz\u0142ym znaczeniu. Oko\u0142o 967 roku ziemie te wesz\u0142y w sk\u0142ad pa\u0144stwa Mieszka I, a w okresie rozbicia dzielnicowego znalaz\u0142y si\u0119 w granicach Ksi\u0119stwa Pomorskiego, rz\u0105dzonego przez dynasti\u0119 Gryfit\u00f3w.<\/p>\n

Gr\u00f3d strzeg\u0142 szlaku wodnego prowadz\u0105cego w g\u0142\u0105b Pomorza i stanowi\u0142 naturalne zaplecze dla handlu drewnem, zbo\u017cem oraz produktami le\u015bnymi, w kt\u00f3re obfitowa\u0142y okoliczne puszcze.<\/p>\n

Prawa miejskie i wiek \u015bwietno\u015bci<\/h2>\n

Prze\u0142omowym momentem by\u0142o nadanie praw miejskich przez ksi\u0119cia Barnima I<\/strong>. Akt lokacyjny, wydany w drugiej po\u0142owie XIII wieku (najcz\u0119\u015bciej wskazuje si\u0119 rok 1268), przekaza\u0142 miastu 120 \u0142an\u00f3w ziemi uprawnej, 30 \u0142an\u00f3w u\u017cytk\u00f3w le\u015bnych oraz prawo do korzystania z rzeki Iny. Pocz\u0105tkowo Goleni\u00f3w lokowano na prawie magdeburskim<\/strong>, lecz w 1314 roku<\/strong> \u2013 wraz z rosn\u0105cymi ambicjami mieszczan \u2013 dokonano zmiany na korzystniejsze prawo lubeckie<\/strong>, typowe dla miast nadba\u0142tyckich i hanzeatyckich.<\/p>\n

To w\u0142a\u015bnie przynale\u017cno\u015b\u0107 do Hanzy<\/strong> sta\u0142a si\u0119 motorem rozwoju miasta. Za oficjaln\u0105 dat\u0119 przyst\u0105pienia Goleniowa do zwi\u0105zku przyjmuje si\u0119 rok 1368<\/strong>, cho\u0107 kontakty handlowe by\u0142y znacznie wcze\u015bniejsze \u2013 ju\u017c w 1282 roku przedstawiciele miasta uczestniczyli w zjazdach Hanzy jako obserwatorzy, a w 1319 roku jako pe\u0142noprawni cz\u0142onkowie z prawem g\u0142osu. Dzi\u0119ki temu Goleni\u00f3w rozwin\u0105\u0142 handel zbo\u017cem, drewnem i produktami le\u015bnymi, kt\u00f3re sp\u0142awiano In\u0105 do Szczecina i dalej na rynki ba\u0142tyckie.<\/p>\n

Miasto obwarowane<\/h2>\n

Rozkwit gospodarczy wymaga\u0142 ochrony. W 1307 roku<\/strong> rozpocz\u0119to budow\u0119 murowanych obwarowa\u0144, uko\u0144czonych oko\u0142o 1320 roku. System obronny tworzy\u0142y mury miejskie, baszty oraz cztery bramy<\/strong>: Woli\u0144ska, Stargardzka, Szczeci\u0144ska i M\u0142y\u0144ska.<\/p>\n

Do dzi\u015b zachowa\u0142y si\u0119 cenne pozosta\u0142o\u015bci tych fortyfikacji:<\/p>\n

    \n
  • Brama Woli\u0144ska<\/strong> (zwana te\u017c Bram\u0105 Chrobrego) \u2013 jedyna ocala\u0142a brama wjazdowa, gotycka budowla o wysoko\u015bci 26 metr\u00f3w i sze\u015bciu kondygnacjach. Jej surowa elewacja zewn\u0119trzna kry\u0142a urz\u0105dzenia do opuszczania brony i otwory strzelnicze, a ozdobna elewacja wewn\u0119trzna wie\u0144czy\u0142 schodkowy szczyt.<\/li>\n
  • Baszta Wi\u0119zienna (Prochowa)<\/strong> \u2013 cylindryczna wie\u017ca, pierwotnie loch, p\u00f3\u017aniej magazyn prochu.<\/li>\n
  • Wie\u017ca Mennicza<\/strong> \u2013 o\u015bmioboczna budowla, przy kt\u00f3rej dzia\u0142a\u0142a furta wodna prowadz\u0105ca do portu. Nazwa pochodzi od bicia tu \u201ebia\u0142ych groszy goleniowskich”, do czego miasto uzyska\u0142o prawo w 1384 roku.<\/li>\n<\/ul>\n

    W centrum miasta znajdowa\u0142 si\u0119 rynek, ratusz oraz ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Katarzyny, wzmiankowany ju\u017c w 1271 roku. Miasto posiada\u0142o w\u0142asny samorz\u0105d, rad\u0119 miejsk\u0105 i liczne cechy rzemie\u015blnicze \u2013 piekarzy, rze\u017anik\u00f3w, szewc\u00f3w i kowali.<\/p>\n

    Po\u017cary, wojny i szwedzkie panowanie<\/h2>\n

    Historia Goleniowa to nie tylko pasmo sukces\u00f3w. Miasto wielokrotnie nawiedza\u0142y niszczycielskie po\u017cary<\/strong> \u2013 m.in. w 1529, 1541, 1586 i 1621 roku. Mimo to za ka\u017cdym razem szybko si\u0119 odbudowywa\u0142o; jeszcze w 1557 roku sta\u0107 je by\u0142o na wysok\u0105 sk\u0142adk\u0119 na rzecz kasy Hanzy.<\/p>\n

    Prawdziwym ciosem okaza\u0142a si\u0119 wojna trzydziestoletnia<\/strong> (1618\u20131648), kt\u00f3ra zrujnowa\u0142a ca\u0142e Pomorze. Po wyga\u015bni\u0119ciu dynastii Gryfit\u00f3w i na mocy pokoju westfalskiego (1648) oraz uk\u0142adu szczeci\u0144skiego (1653) Goleni\u00f3w znalaz\u0142 si\u0119 pod panowaniem szwedzkim<\/strong>. Po\u0142o\u017cenie tu\u017c przy granicy z brandenbursko-pruskim Pomorzem hamowa\u0142o odbudow\u0119 gospodarcz\u0105 miasta.<\/p>\n

    Pod rz\u0105dami Prus i Niemiec<\/h2>\n

    Po kr\u00f3tkim okresie okupacji brandenbursko-pruskiej (1677\u20131683) miasto zosta\u0142o formalnie przekazane Prusom na mocy traktatu sztokholmskiego z 1720 roku<\/strong>. Od 1815 roku a\u017c do 1945 Gollnow pozostawa\u0142 cz\u0119\u015bci\u0105 pruskiej prowincji Pomorze<\/strong>, a od 1871 roku \u2013 Cesarstwa Niemieckiego.<\/p>\n

    XIX i pocz\u0105tek XX wieku przynios\u0142y miastu nowe oblicze. Goleni\u00f3w sta\u0142 si\u0119 wa\u017cnym w\u0119z\u0142em kolejowym<\/strong>, \u0142\u0105cz\u0105cym go z Szczecinem, Stargardem, Ko\u0142obrzegiem i innymi o\u015brodkami regionu. Rozwin\u0105\u0142 si\u0119 przemys\u0142, powsta\u0142y nowe zak\u0142ady, a miasto zyska\u0142o nowoczesn\u0105 infrastruktur\u0119. Na archiwalnych fotografiach i poczt\u00f3wkach z tego okresu wida\u0107 brukowany rynek, kamienice, hotele i sklepy \u2013 t\u0119tni\u0105ce \u017cyciem centrum prowincjonalnego, lecz zadbanego miasta.<\/p>\n

    II wojna \u015bwiatowa i dramat 1945 roku<\/h2>\n

    W czasie II wojny \u015bwiatowej w Gollnow funkcjonowa\u0142y podobozy pracy przymusowej<\/strong> podleg\u0142e obozowi jenieckiemu Stalag II-D oraz wi\u0119zienie. Do pracy w okolicznych zak\u0142adach i gospodarstwach zmuszano Polak\u00f3w, Ukrai\u0144c\u00f3w i je\u0144c\u00f3w innych narodowo\u015bci.<\/p>\n

    Koniec niemieckiego Gollnow nadszed\u0142 wiosn\u0105 1945 roku. Po trzech dniach ci\u0119\u017ckich walk 7 marca 1945 roku miasto zdoby\u0142a Armia Czerwona<\/strong>. Zniszczenia by\u0142y ogromne \u2013 szacuje si\u0119 je na 60\u201370% zabudowy, a w samym centrum nawet na 90%<\/strong>. Z dawnego, pi\u0119knego miasta pozosta\u0142y w du\u017cej mierze ruiny.<\/p>\n

    Tu\u017c po zako\u0144czeniu dzia\u0142a\u0144 wojennych w mie\u015bcie pozosta\u0142a garstka ludno\u015bci \u2013 robotnicy przymusowi oraz starsi i chorzy Niemcy, kt\u00f3rzy nie zdo\u0142ali si\u0119 ewakuowa\u0107. W maju 1945 roku Gollnow zamieszkiwa\u0142o jeszcze oko\u0142o 6500 Niemc\u00f3w i zaledwie 14 Polak\u00f3w.<\/p>\n

    Nowy pocz\u0105tek \u2013 Goleni\u00f3w<\/h2>\n

    Na mocy postanowie\u0144 poczdamskich region przeszed\u0142 pod administracj\u0119 polsk\u0105. Ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105 wysiedlono, a miasto zacz\u0119li zasiedla\u0107 polscy osadnicy \u2013 przybysze z Kres\u00f3w Wschodnich, Polski centralnej i repatrianci. Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 proces \u201erepolonizacji”: usuwano niemieckie napisy i pomniki, a miastu przywr\u00f3cono s\u0142owia\u0144sk\u0105 nazw\u0119 Goleni\u00f3w<\/strong>.<\/p>\n

    Tak zako\u0144czy\u0142a si\u0119 ponad siedemsetletnia historia hanzeatyckiego Gollnow, a rozpocz\u0119\u0142y dzieje polskiego Goleniowa. Dzi\u015b o dawnej \u015bwietno\u015bci przypominaj\u0105 przede wszystkim gotycka Brama Woli\u0144ska<\/strong>, fragmenty mur\u00f3w obronnych z basztami oraz \u201eAleja Legend” z granitowymi rze\u017abami \u2013 nieme \u015bwiadectwa tysi\u0105cletniej przesz\u0142o\u015bci miasta nad In\u0105.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Dzieje Goleniowa od \u015bredniowiecznych pocz\u0105tk\u00f3w, przez hanzeatycki rozkwit i wieki pod panowaniem Szwecji i Prus, a\u017c po dramatyczny rok 1945.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1273,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"two_page_speed":[],"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-1274","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1274","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1274"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1274\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1273"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1274"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1274"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1274"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}