Przedwojenny Szczecin \u2014 niemieckie Stettin \u2014 by\u0142 miastem pomnik\u00f3w. Place i skwery zdobi\u0142y monumentalne rze\u017aby z br\u0105zu: konne pos\u0105gi w\u0142adc\u00f3w, alegorie handlu i morza, fontanny z postaciami b\u00f3stw. Dla mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142y one czym\u015b oczywistym, elementem codziennego krajobrazu. Dzi\u015b wi\u0119kszo\u015bci z nich ju\u017c nie ma. Znikn\u0119\u0142y w czasie wojny i tu\u017c po niej, a ich losy to jedna z ciekawszych, a zarazem najbardziej dramatycznych opowie\u015bci o zmianie, jaka dokona\u0142a si\u0119 w mie\u015bcie po 1945 roku.<\/p>\n
Co si\u0119 z nimi sta\u0142o? Cz\u0119\u015b\u0107 przetopiono jeszcze przed ko\u0144cem wojny na potrzeby niemieckiego przemys\u0142u zbrojeniowego. Inne obalili polscy osadnicy, dla kt\u00f3rych by\u0142y symbolem pruskiego militaryzmu. Niekt\u00f3re do dzi\u015b pozostaj\u0105 zagadk\u0105. Przyjrzyjmy si\u0119 najwa\u017cniejszym z nich.<\/p>\n
To najbardziej znany i najbardziej op\u0142akiwany szczeci\u0144ski pomnik. Fontanna Manzla, powszechnie nazywana Sedin\u0105, stan\u0119\u0142a na dzisiejszym placu Tobruckim (dawnym Marktplatz) i zosta\u0142a ods\u0142oni\u0119ta 23 wrze\u015bnia 1898 roku w obecno\u015bci cesarza Wilhelma II. Tw\u00f3rc\u0105 figuralnej kompozycji by\u0142 rze\u017abiarz Ludwig Manzel, a basen i cok\u00f3\u0142 zaprojektowa\u0142 architekt Otto Rieth.<\/p>\n
Pomnik przedstawia\u0142 m\u0142od\u0105 kobiet\u0119 w \u0142odzi \u2014 alegori\u0119 handlu i \u017ceglugi \u2014 wspart\u0105 na kotwicy i trzymaj\u0105c\u0105 \u017cagiel, w otoczeniu boga Merkurego i b\u00f3stw morskich. Sedina symbolizowa\u0142a morski i handlowy charakter miasta i szybko sta\u0142a si\u0119 jego nieformaln\u0105 wizyt\u00f3wk\u0105. Co ciekawe, imi\u0119 \u201eSedina\u201d nie pochodzi\u0142o z mitologii \u2014 ukuli je niemieccy nacjonali\u015bci, wi\u0105\u017c\u0105c nazw\u0119 miasta z rzekomym plemieniem Sidin\u00f3w.<\/p>\n
Oko\u0142o 1942 roku rze\u017aba znikn\u0119\u0142a z placu, a jej dalszy los do dzi\u015b nie jest w pe\u0142ni wyja\u015bniony. Najbardziej prawdopodobna wersja m\u00f3wi, \u017ce zosta\u0142a przetopiona w ramach wojennej zbi\u00f3rki metali kolorowych na cele zbrojeniowe III Rzeszy. Pojawia\u0142y si\u0119 te\u017c inne teorie \u2014 \u017ce wywie\u017ali j\u0105 Rosjanie drog\u0105 wodn\u0105 jesieni\u0105 1945 roku albo \u017ce zakopano j\u0105 w Lesie Arko\u0144skim \u2014 ale poszukiwania, w tym badania georadarem, niczego nie potwierdzi\u0142y. Dzi\u015b na dawnym miejscu fontanny stoi kotwica, a zmniejszone modele rze\u017aby mo\u017cna ogl\u0105da\u0107 w Muzeum Narodowym w Szczecinie. Od lat powraca pomys\u0142 odbudowy Sediny, kt\u00f3ry jednak budzi gor\u0105ce spory.<\/p>\n
Konny pomnik cesarza Wilhelma I sta\u0142 w samym centrum miasta, u zbiegu dzisiejszej alei Niepodleg\u0142o\u015bci i placu \u017bo\u0142nierza Polskiego. Ods\u0142oni\u0119to go 1 listopada 1894 roku; zaprojektowa\u0142 go Karl Hilgers, a odla\u0142a berli\u0144ska firma Sch\u00e4ffer und Walker. Monument sfinansowali lokalni mieszczanie.<\/p>\n
Jego historia dobrze pokazuje, jak r\u00f3\u017cne si\u0142y niszczy\u0142y szczeci\u0144skie pomniki. Najpierw, jeszcze w czasie wojny, zdemontowano i przetopiono na cele zbrojeniowe figury \u017co\u0142nierzy zdobi\u0105ce naro\u017cniki coko\u0142u. Sam pos\u0105g cesarza na koniu przetrwa\u0142 jednak dzia\u0142ania wojenne niemal nietkni\u0119ty. Dopiero 31 lipca 1945 roku grupa polskich osadnik\u00f3w zrzuci\u0142a go z coko\u0142u \u2014 dla nowych mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142 symbolem pruskiego militaryzmu.<\/p>\n
Najciekawszy jest jednak dalszy los br\u0105zu. Szcz\u0105tki pomnika wywieziono do Danii i przetopiono, by odla\u0107 replik\u0119 warszawskiego pomnika ksi\u0119cia J\u00f3zefa Poniatowskiego, zniszczonego przez Niemc\u00f3w w czasie wojny. W ten spos\u00f3b br\u0105z z pruskiego cesarza \u201ezamieni\u0142 si\u0119” w jeden z symboli polskiej stolicy. Na szczeci\u0144skim placu w 1950 roku stan\u0105\u0142 Pomnik Wdzi\u0119czno\u015bci dla Armii Radzieckiej \u2014 kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c zosta\u0142 p\u00f3\u017aniej usuni\u0119ty (demonta\u017c rozpocz\u0119to w 2017 roku).<\/p>\n
Sedina i Wilhelm I to nie wszystko. Podobny los spotka\u0142 kopi\u0119 konnego pomnika Fryderyka II Wielkiego, nazywanego przez szczecinian \u201eFryg\u0105”, oraz pomnik cesarza Fryderyka III \u2014 oba znikn\u0119\u0142y w czasie wojny lub tu\u017c po niej, najpewniej przetopione.<\/p>\n
Co ciekawe, nie wszystkie pomniki pad\u0142y ofiar\u0105 wojny i zmian politycznych. Niekt\u00f3re usuni\u0119to wcze\u015bniej, z ca\u0142kiem prozaicznych powod\u00f3w. Pomnik Amfitryty z 1902 roku zdemontowano ju\u017c w latach 30., oficjalnie ze wzgl\u0119du na utrudnienia w ruchu \u2014 cho\u0107 plotka g\u0142osi\u0142a, \u017ce chodzi\u0142o o nago\u015b\u0107 bogini. Z kolei pomnik Ernsta Moritza Arndta rozebrano w 1933 roku, bo betonowa rze\u017aba po prostu si\u0119 rozpada\u0142a; w jej miejscu urz\u0105dzono basen przeciwpo\u017carowy.<\/p>\n
Powojenne zacieranie niemieckich \u015blad\u00f3w obj\u0119\u0142o te\u017c cmentarze. W latach 1973\u20131975 zniszczono wiele niemieckich nagrobk\u00f3w \u2014 potrzaskane p\u0142yty wykorzystywano wt\u00f3rnie, na przyk\u0142ad do budowy murk\u00f3w (r\u00f3wnie\u017c w rejonie placu Grunwaldzkiego). W niekt\u00f3rych miejscach ocala\u0142e fragmenty zebrano w lapidaria, jak w parku przy ulicy Sieradzkiej. Do dzi\u015b w tkance miasta mo\u017cna te\u017c wypatrze\u0107 niemieckie napisy na kamienicach czy \u015blady po pociskach \u2014 cho\u0107 z ka\u017cdym remontem jest ich coraz mniej.<\/p>\n
Losy szczeci\u0144skich pomnik\u00f3w z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 z kilku nak\u0142adaj\u0105cych si\u0119 przyczyn. Pierwsz\u0105 by\u0142a wojna i niemiecka zbi\u00f3rka metali \u2014 br\u0105z i mied\u017a potrzebne by\u0142y zbrojeni\u00f3wce, wi\u0119c rze\u017aby trafia\u0142y do piec\u00f3w hutniczych. Drug\u0105 by\u0142a zmiana ludno\u015bci i to\u017csamo\u015bci miasta: dla polskich osadnik\u00f3w, kt\u00f3rzy przybyli do zrujnowanego Szczecina, pruskie monumenty by\u0142y symbolem obcego, wrogiego porz\u0105dku. Trzeci\u0105 \u2014 zwyk\u0142e wzgl\u0119dy praktyczne i z\u0142y stan techniczny niekt\u00f3rych obiekt\u00f3w.<\/p>\n
Dzi\u015b po wi\u0119kszo\u015bci z tych pomnik\u00f3w zosta\u0142y tylko archiwalne zdj\u0119cia, poczt\u00f3wki i wspomnienia. Warto je przywo\u0142ywa\u0107 \u2014 nie po to, by t\u0119skni\u0107 za dawnym Stettinem, ale by zrozumie\u0107, jak bardzo zmieni\u0142o si\u0119 nasze miasto i ile warstw historii kryje si\u0119 pod jego dzisiejszymi placami. Ka\u017cdy pusty cok\u00f3\u0142 czy nowa fontanna to miejsce, kt\u00f3re ma za sob\u0105 w\u0142asn\u0105, cz\u0119sto zaskakuj\u0105c\u0105 opowie\u015b\u0107.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Sedina, konny pomnik Wilhelma I, \u201eFryga\u201d i inne \u2013 przedwojenny Szczecin by\u0142 miastem pomnik\u00f3w. Opowiadamy, co si\u0119 z nimi sta\u0142o podczas wojny i po 1945 roku.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1330,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"two_page_speed":[],"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[10,11],"tags":[],"class_list":["post-1329","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia","category-szczecin"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1329","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1329"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1329\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1331,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1329\/revisions\/1331"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1330"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1329"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1329"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1329"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}