{"id":1366,"date":"2026-10-17T10:42:18","date_gmt":"2026-10-17T12:42:18","guid":{"rendered":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/?p=1366"},"modified":"2026-10-17T10:42:18","modified_gmt":"2026-10-17T12:42:18","slug":"koszary-wojskowe-na-pomorzu-zachodnim-od-szczecina-przez-koszalin-i-szczecinek-az-po-pile-do-1939-roku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/?p=1366","title":{"rendered":"Koszary wojskowe na Pomorzu Zachodnim: od Szczecina, przez Koszalin i Szczecinek, a\u017c po Pi\u0142\u0119 (do 1939 roku)"},"content":{"rendered":"

Czerwona ceg\u0142a, r\u00f3wne szeregi okien, place apelowe i oficerskie kasyna. Dawne koszary to jeden z najbardziej charakterystycznych, a zarazem najcz\u0119\u015bciej niezauwa\u017canych element\u00f3w krajobrazu miast Pomorza Zachodniego. Od Szczecina, przez Koszalin i Szczecinek, a\u017c po Pi\u0142\u0119 wojsko przez ponad stulecie kszta\u0142towa\u0142o wygl\u0105d i gospodark\u0119 tych miejscowo\u015bci. Zapraszamy na podr\u00f3\u017c \u015bladami garnizon\u00f3w, kt\u00f3re istnia\u0142y tu do 1939 roku.<\/strong><\/p>\n

Przez ca\u0142y XIX i pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XX wieku Pomorze by\u0142o jednym z filar\u00f3w pruskiej, a potem niemieckiej machiny wojskowej. Garnizony dawa\u0142y miastom pieni\u0105dze, prac\u0119 i presti\u017c, ale te\u017c podporz\u0105dkowywa\u0142y ich rozw\u00f3j potrzebom armii. Prze\u015bled\u017amy t\u0119 histori\u0119 od stolicy regionu po jego po\u0142udniowe rubie\u017ce.<\/p>\n

Od wynaj\u0119tych izb do ceglanych kompleks\u00f3w<\/h2>\n

Na pocz\u0105tku XIX wieku nie by\u0142o jeszcze mowy o nowoczesnych koszarach. \u017bo\u0142nierzy rozkwaterowywano po prostu w domach mieszczan, co nieustannie rodzi\u0142o konflikty mi\u0119dzy wojskiem a lokaln\u0105 ludno\u015bci\u0105. Dopiero rosn\u0105ca liczebno\u015b\u0107 armii i jej unowocze\u015bnienie wymusi\u0142y budow\u0119 specjalnych obiekt\u00f3w.<\/p>\n

Prawdziwy rozmach budownictwa koszarowego przynios\u0142y ostatnie dekady XIX wieku, ju\u017c po zwyci\u0119skich dla Prus wojnach z Dani\u0105 (1864), Austri\u0105 (1866) i Francj\u0105 (1870\u20131871). Powstawa\u0142y wtedy ca\u0142e kompleksy z czerwonej ceg\u0142y: budynki mieszkalne dla \u017co\u0142nierzy, kasyna oficerskie, lazarety, stajnie, place \u0107wicze\u0144 i w\u0142asne uj\u0119cia wody. To w\u0142a\u015bnie te obiekty, solidne i reprezentacyjne, w wielu miastach Pomorza stoj\u0105 do dzi\u015b.<\/p>\n

Szczecin, czyli serce II Okr\u0119gu Wojskowego<\/h2>\n

Stolica Pomorza by\u0142a najwa\u017cniejszym o\u015brodkiem garnizonowym regionu. Tradycje wojskowe miasta si\u0119gaj\u0105 znacznie g\u0142\u0119biej ni\u017c XIX wiek. Stacjonowa\u0142 tu m.in. s\u0142ynny 2. Pu\u0142k Grenadier\u00f3w im. Kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma IV (1 Pomorski)<\/strong>, jednostka doborowa o korzeniach si\u0119gaj\u0105cych 1679 roku. Przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 wchodzi\u0142 on w sk\u0142ad 3. Dywizji II Korpusu Armijnego. G\u0142\u00f3wnym kompleksem koszarowym pu\u0142ku by\u0142 kwarta\u0142 mi\u0119dzy dzisiejszymi ulicami Kopernika i Potulick\u0105. Po kl\u0119sce Niemiec pu\u0142k rozwi\u0105zano w 1919 roku, a jego tradycje przej\u0119\u0142y pododdzia\u0142y Reichswehry.<\/p>\n

W kolejnych dekadach Szczecin pokry\u0142 si\u0119 sieci\u0105 kompleks\u00f3w koszarowych. Do najwa\u017cniejszych nale\u017ca\u0142y:<\/p>\n

    \n
  • Koszary przy al. Ku S\u0142o\u0144cu<\/strong> \u2013 wzniesione w 1930 roku jako Kaserne Kolberg 1807<\/em>. Przed wojn\u0105 stacjonowa\u0142y w nich pododdzia\u0142y artylerii, m.in. 1. i 2. batalion 2. pu\u0142ku artylerii.<\/li>\n
  • Koszary przy ul. \u0141ukasi\u0144skiego<\/strong> \u2013 znane jako Fusilier-Kaserne<\/em>, przed 1939 rokiem mie\u015bci\u0142y 3. batalion 5. pu\u0142ku piechoty.<\/li>\n
  • Koszary przy ul. Mickiewicza<\/strong> (Gumie\u0144ce) \u2013 nowo wybudowany kompleks, do kt\u00f3rego przeniesiono cz\u0119\u015b\u0107 pododdzia\u0142\u00f3w garnizonu.<\/li>\n
  • Obiekty przy ulicach Wojska Polskiego, Potulickiej, Piast\u00f3w, Piotra Skargi i \u017bo\u0142nierskiej<\/strong> \u2013 rozproszone po ca\u0142ym mie\u015bcie kwatery r\u00f3\u017cnych jednostek.<\/li>\n<\/ul>\n

    Odr\u0119bn\u0105 histori\u0119 mia\u0142o D\u0105bie, do 1939 roku samodzielne miasto. Dzia\u0142a\u0142y tam koszary przy ul. Portowej (od 1915 roku zajmowane przez 38. pu\u0142k artylerii polowej) oraz koszary przy ul. Przestrzennej (od 1897 roku), s\u0142u\u017c\u0105ce p\u00f3\u017aniej m.in. szkoleniu pilot\u00f3w. W Podjuchach z kolei w 1935 roku wzniesiono koszary dla saper\u00f3w Wehrmachtu.<\/p>\n

    W latach 30. XX wieku, w ramach rozbudowy si\u0142 zbrojnych po 1934 roku, Szczecin umocni\u0142 pozycj\u0119 siedziby dow\u00f3dztwa II Okr\u0119gu Wojskowego (Wehrkreis II)<\/strong>. Miasto sta\u0142o si\u0119 zapleczem dla licznych jednostek piechoty, artylerii i oddzia\u0142\u00f3w technicznych, a rozbudowa koszar by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 przygotowa\u0144 do wojny.<\/p>\n

    Koszalin, sk\u0105d Wehrmacht ruszy\u0142 na Polsk\u0119<\/h2>\n

    Koszalin zacz\u0105\u0142 nabiera\u0107 znaczenia wojskowego po 1816 roku, gdy sta\u0142 si\u0119 administracyjn\u0105 stolic\u0105 wschodniej cz\u0119\u015bci pruskiego Pomorza. Liczba \u017co\u0142nierzy systematycznie ros\u0142a, a miejscowe jednostki bra\u0142y udzia\u0142 w wojnach z Austri\u0105 i Francj\u0105. W mie\u015bcie dzia\u0142a\u0142 te\u017c przez pewien czas korpus kadet\u00f3w<\/strong>, przekszta\u0142cony w 1920 roku w szko\u0142\u0119 cywiln\u0105.<\/p>\n

    Po I wojnie \u015bwiatowej traktat wersalski drastycznie ograniczy\u0142 niemieck\u0105 armi\u0119. Koszali\u0144skie pu\u0142ki rozformowano, a cz\u0119\u015b\u0107 obiekt\u00f3w przekazano policji. Wszystko zmieni\u0142o si\u0119 po 1935 roku, gdy w miejsce Reichswehry utworzono Wehrmacht i przywr\u00f3cono powszechny obowi\u0105zek s\u0142u\u017cby wojskowej. W Koszalinie stacjonowa\u0142y wtedy m.in.:<\/p>\n

      \n
    • 94. pu\u0142k piechoty,<\/strong><\/li>\n
    • dow\u00f3dztwo 32. Dywizji Piechoty<\/strong> (utworzone w 1936 roku),<\/li>\n
    • liczne jednostki logistyczne i administracyjne.<\/li>\n<\/ul>\n

      W lipcu 1939 roku g\u0142\u00f3wne si\u0142y 32. Dywizji Piechoty przeniesiono na poligon w Bornem Sulinowie, a we wrze\u015bniu jednostka ta wzi\u0119\u0142a udzia\u0142 w agresji na Polsk\u0119, walcz\u0105c m.in. w rejonie Modlina. To w\u0142a\u015bnie dlatego lokalni historycy m\u00f3wi\u0105 wprost: st\u0105d Wehrmacht ruszy\u0142 na Polsk\u0119.<\/p>\n

      Szczecinek, miasto na przesmyku<\/h2>\n

      Szczecinek sta\u0142 si\u0119 miastem garnizonowym w drugiej po\u0142owie XIX wieku. Zadecydowa\u0142o o tym dogodne po\u0142o\u017cenie na przesmyku mi\u0119dzy jeziorami, kt\u00f3re doceni\u0142a pruska strategia wojskowa. Przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 w mie\u015bcie stacjonowa\u0142y jednostki Wehrmachtu, a koszary rozlokowane by\u0142y w kilku miejscach:<\/p>\n

        \n
      • koszary przy ul. Ko\u015bciuszki<\/strong> \u2013 pododdzia\u0142y 94. pu\u0142ku piechoty,<\/li>\n
      • koszary przy ul. Polnej i S\u0142owia\u0144skiej<\/strong> \u2013 32. pu\u0142k artylerii.<\/li>\n<\/ul>\n

        Po 1935 roku, wraz z przekszta\u0142ceniem Reichswehry w Wehrmacht, struktury wojskowe w mie\u015bcie intensywnie rozbudowywano. Szczecinek by\u0142 \u015bci\u015ble powi\u0105zany z koszali\u0144sk\u0105 32. Dywizj\u0105 Piechoty, co czyni\u0142o z niego wa\u017cny element systemu obronnego po\u0142udniowego Pomorza.<\/p>\n

        Pi\u0142a, garnizon na granicy<\/h2>\n

        Najdalej na po\u0142udnie wysuni\u0119tym punktem naszej podr\u00f3\u017cy jest Pi\u0142a (Schneidem\u00fchl<\/em>), le\u017c\u0105ca tu\u017c przy \u00f3wczesnej granicy z Polsk\u0105. G\u0142\u00f3wnym kompleksem wojskowym miasta by\u0142y Koszary Zelgniewskie<\/strong> (Zelgniewsche Kasernen<\/em>), po\u0142o\u017cone w rejonie dzisiejszych alei Powsta\u0144c\u00f3w Wielkopolskich oraz ulic Kossaka i G\u0142uchowskiej.<\/p>\n

        Pierwsze budynki koszarowe powsta\u0142y jeszcze przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105. W 1913 roku przyby\u0142y do Pi\u0142y jednostki \u0142\u0105czno\u015bci oraz obs\u0142ugi lotniska, w tym sterowc\u00f3w. Po 1933 roku, w zwi\u0105zku z remilitaryzacj\u0105 Niemiec, garnizon mocno si\u0119 rozr\u00f3s\u0142. W latach 1934\u20131935 dobudowano cztery nowe budynki koszarowe przy ul. Kossaka oraz osiedle mieszkaniowe dla kadry oficerskiej i podoficerskiej.<\/p>\n

        Przez pilskie koszary przewin\u0119\u0142o si\u0119 w tym czasie kilka jednostek piechoty:<\/p>\n

          \n
        • 1933\u20131934:<\/strong> kompanie 4. pu\u0142ku piechoty (Infanterie-Regiment 4<\/em>),<\/li>\n
        • 1934\u20131935:<\/strong> III batalion 25. pu\u0142ku piechoty,<\/li>\n
        • 1935\u20131939:<\/strong> 96. pu\u0142k piechoty (Infanterie-Regiment 96<\/em>).<\/li>\n<\/ul>\n

          Zabudowa wojskowa Pi\u0142y by\u0142a tak solidna, \u017ce przetrwa\u0142a ci\u0119\u017ckie walki o miasto w 1945 roku w znacznie lepszym stanie ni\u017c zniszczone \u015br\u00f3dmie\u015bcie.<\/p>\n

          Wsp\u00f3lny los pomorskich koszar<\/h2>\n

          Historia garnizon\u00f3w od Szczecina po Pi\u0142\u0119 ma zaskakuj\u0105co podobny rytm. Najpierw by\u0142 gwa\u0142towny rozw\u00f3j w czasach pruskich, potem redukcja po I wojnie \u015bwiatowej na mocy traktatu wersalskiego, wreszcie przyspieszona rozbudowa po 1935 roku, b\u0119d\u0105ca cz\u0119\u015bci\u0105 przygotowa\u0144 III Rzeszy do wojny.<\/p>\n

          Po 1945 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych obiekt\u00f3w przej\u0119\u0142o Wojsko Polskie. Koszary wzniesione dla armii pruskiej i Wehrmachtu przez kolejne dekady s\u0142u\u017cy\u0142y polskim dywizjom, pu\u0142kom artylerii, saperom i Wojskom Ochrony Pogranicza. To jeden z paradoks\u00f3w powojennej historii regionu: mury budowane z my\u015bl\u0105 o niemieckiej pot\u0119dze militarnej sta\u0142y si\u0119 domem dla \u017co\u0142nierzy pa\u0144stwa, kt\u00f3re t\u0119 pot\u0119g\u0119 pomog\u0142o pokona\u0107.<\/p>\n

          Dzi\u015b wiele dawnych koszar zmieni\u0142o przeznaczenie. Jedne zosta\u0142y zaadaptowane na mieszkania, biura czy uczelnie, inne popad\u0142y w ruin\u0119 lub znikn\u0119\u0142y z map. Warto jednak podczas spaceru zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na te ceglane gmachy o regularnej zabudowie. Opowiadaj\u0105 one burzliw\u0105 histori\u0119 Pomorza Zachodniego lepiej ni\u017c niejeden podr\u0119cznik.<\/p>\n

          Pomorskie garnizony w pigu\u0142ce (stan do 1939 r.)<\/h3>\n
            \n
          • Szczecin:<\/strong> siedziba dow\u00f3dztwa II Okr\u0119gu Wojskowego; koszary m.in. przy al. Ku S\u0142o\u0144cu, ul. \u0141ukasi\u0144skiego, Mickiewicza, Potulickiej; tradycje 2. Pu\u0142ku Grenadier\u00f3w.<\/li>\n
          • Koszalin:<\/strong> 94. pu\u0142k piechoty i dow\u00f3dztwo 32. Dywizji Piechoty; dawny korpus kadet\u00f3w.<\/li>\n
          • Szczecinek:<\/strong> koszary przy ul. Ko\u015bciuszki, Polnej i S\u0142owia\u0144skiej; pododdzia\u0142y 94. pu\u0142ku piechoty i 32. pu\u0142ku artylerii.<\/li>\n
          • Pi\u0142a:<\/strong> Koszary Zelgniewskie; kolejno 4., 25. i 96. pu\u0142k piechoty oraz jednostki lotnicze i \u0142\u0105czno\u015bci.<\/li>\n<\/ul>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

            Od Szczecina, przez Koszalin i Szczecinek, a\u017c po Pi\u0142\u0119: przez ponad stulecie wojsko kszta\u0142towa\u0142o miasta Pomorza Zachodniego. Ruszamy \u015bladami pruskich i niemieckich garnizon\u00f3w, kt\u00f3re istnia\u0142y tu do 1939 roku.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1367,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"two_page_speed":[],"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[10,161,136,11,171],"tags":[212,215,164,211,213,15,216,45,172,214],"class_list":["post-1366","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia","category-koszalin","category-pomorze-zachodnie","category-szczecin","category-szczecinek","tag-garnizon","tag-historia-wojskowosci","tag-koszalin","tag-koszary","tag-pila","tag-pomorze-zachodnie","tag-prusy","tag-szczecin","tag-szczecinek","tag-wehrmacht"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1366","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1366"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1366\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1368,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1366\/revisions\/1368"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1367"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1366"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1366"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1366"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}