{"id":1380,"date":"2026-10-18T09:08:11","date_gmt":"2026-10-18T11:08:11","guid":{"rendered":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/?p=1380"},"modified":"2026-10-18T09:08:45","modified_gmt":"2026-10-18T11:08:45","slug":"szpitalnicy-pod-znakiem-osmioramiennego-krzyza-joannici-na-pomorzu-zachodnim-i-w-granicach-dzisiejszego-regionu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/?p=1380","title":{"rendered":"Szpitalnicy pod znakiem o\u015bmioramiennego krzy\u017ca. Joannici na Pomorzu Zachodnim i w granicach dzisiejszego regionu"},"content":{"rendered":"

Gdy w kontek\u015bcie ziem polskich pada has\u0142o \u201ezakony rycerskie\u201d, wyobra\u017ania niemal natychmiast przywo\u0142uje dwa obrazy: Krzy\u017cak\u00f3w w bia\u0142ych p\u0142aszczach z czarnym krzy\u017cem oraz owianych aur\u0105 tajemnicy i tragicznego upadku templariuszy. Tymczasem na obszarze dzisiejszego Pomorza Zachodniego najtrwalsz\u0105, wielowiekow\u0105 rol\u0119 \u2013 polityczn\u0105, gospodarcz\u0105 i architektoniczn\u0105 \u2013 odegra\u0142 trzeci z wielkich zakon\u00f3w doby wypraw krzy\u017cowych: Zakon Szpitala \u015bw. Jana Jerozolimskiego, czyli joannici<\/strong>.<\/p>\n

Materialne \u015blady ich obecno\u015bci \u2013 ceglane zamki, granitowe ko\u015bcio\u0142y i relikty komandorii \u2013 wci\u0105\u017c kszta\u0142tuj\u0105 krajobraz kulturowy wojew\u00f3dztwa zachodniopomorskiego. S\u0105 \u015bwiadectwem z\u0142o\u017conej historii pogranicza pomorsko-brandenbursko-polskiego.<\/p>\n

1. Mi\u0119dzy Pomorzem, Brandenburgi\u0105 a Polsk\u0105<\/h2>\n

Aby zrozumie\u0107 rol\u0119 joannit\u00f3w w regionie, trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce granice \u015bredniowiecznego Pomorza nie pokrywa\u0142y si\u0119 z dzisiejszymi granicami wojew\u00f3dztwa. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 jego po\u0142udniowych obszar\u00f3w \u2013 okolice My\u015bliborza, Choszczna, Drawska czy \u015awidwina \u2013 wchodzi\u0142a w sk\u0142ad Nowej Marchii<\/strong>, terytorium zaj\u0119tego w XIII wieku przez margrabi\u00f3w brandenburskich z dynastii aska\u0144skiej. Kraina ta wbija\u0142a si\u0119 klinem mi\u0119dzy Ksi\u0119stwo Pomorskie a Wielkopolsk\u0119.<\/p>\n

Joannici posiadali dobra, parafie i domy szpitalne tak\u017ce na terenie samego Ksi\u0119stwa Pomorskiego \u2013 przede wszystkim w ziemi stargardzkiej i ba\u0144skiej. Ich si\u0142a militarna i polityczna skupia\u0142a si\u0119 jednak w komandoriach po\u0142o\u017conych wzd\u0142u\u017c szlak\u00f3w handlowych i granic marchijskich.<\/p>\n

2. Pierwsze nadania i sukcesja po templariuszach<\/h2>\n

Obecno\u015b\u0107 szpitalnik\u00f3w w regionie si\u0119ga prze\u0142omu XII i XIII wieku. Ju\u017c ksi\u0105\u017c\u0119ta Bogus\u0142aw I i Bogus\u0142aw II nadali im dw\u00f3r w Stargardzie<\/strong> wraz z okolicznymi wsiami, a w 1229 roku ksi\u0105\u017c\u0119 Barnim I i jego matka Miros\u0142awa potwierdzili joannitom posiad\u0142o\u015bci w ziemi stargardzkiej. Pami\u0105tk\u0105 po tej obecno\u015bci jest stargardzki ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana Chrzciciela<\/strong>, kt\u00f3ry wyr\u00f3s\u0142 z XIII-wiecznej kaplicy zakonnej.<\/p>\n

Prawdziwy prze\u0142om nast\u0105pi\u0142 jednak po upadku templariuszy. W 1312 roku papie\u017c Klemens V bull\u0105 Ad providam<\/em> przekaza\u0142 maj\u0105tek rozwi\u0105zanego Zakonu Ubogich Rycerzy Chrystusa joannitom. Na p\u00f3\u0142nocy nie odby\u0142o si\u0119 to automatycznie \u2013 w\u0142adcy \u015bwieccy, zw\u0142aszcza margrabiowie brandenburscy, ch\u0119tnie zajmowali opuszczone dobra templariuszy.<\/p>\n

Sp\u00f3r rozstrzygn\u0105\u0142 dopiero uk\u0142ad w Kremmen<\/strong>, zawarty 29 stycznia 1318 roku mi\u0119dzy margrabi\u0105 Waldemarem a joannitami. W zamian za \u201edobrowoln\u0105 wp\u0142at\u0119\u201d 1250 grzywien srebra do skarbca margrabiego zakon uzyska\u0142 prawo do dawnych d\u00f3br templariuszy w Marchii, m.in. do komandorii w Chwarszczanach<\/strong>. Na Pomorzu joannici przej\u0119li z czasem tak\u017ce dawne templariuszowskie dobra w Baniach i Rurce<\/strong> (potwierdzone przez ksi\u0119cia Barnima III w 1345 roku), a w tym samym roku margrabia Ludwik przekaza\u0142 im Czaplinek<\/strong>. Dzi\u0119ki temu zakon sta\u0142 si\u0119 jednym z najwi\u0119kszych w\u0142a\u015bcicieli ziemskich w dorzeczu Odry, Warty i Drawy.<\/p>\n

G\u0142\u00f3wne o\u015brodki joannickie w dzisiejszym wojew\u00f3dztwie zachodniopomorskim<\/h3>\n
\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
Miejscowo\u015b\u0107<\/th>\nFunkcja historyczna<\/th>\nZachowane zabytki<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n
Chwarszczany<\/strong> (Quartschen)<\/td>\nKomandoria templariuszy od 1232 r., po 1318 r. joannit\u00f3w (do ok. 1540 r.)<\/td>\nGotycka kaplica z granitu i ceg\u0142y z XIII w., z XV-wiecznymi malowid\u0142ami \u015bciennymi<\/td>\n<\/tr>\n
Banie<\/strong> (Bahn) i Rurka<\/strong> (R\u00f6rchen)<\/td>\nZiemia nadana templariuszom w 1234 r., p\u00f3\u017aniej o\u015brodek joannicki<\/td>\nGranitowy ko\u015bci\u00f3\u0142 w Baniach (obecnie pw. MB Wspomo\u017cenia Wiernych), kamienna kaplica w Rurce z po\u0142owy XIII w.<\/td>\n<\/tr>\n
Swobnica<\/strong> (Wildenbruch)<\/td>\nSiedziba komandorii przeniesionej z Rurki, zamek z lat 1377\u20131382<\/td>\nZamek na p\u00f3\u0142wyspie Jeziora Grodziskiego z wie\u017c\u0105 o wysoko\u015bci 31 m<\/td>\n<\/tr>\n
P\u0119zino<\/strong> (Pansin)<\/td>\nKomandoria joannit\u00f3w w latach 1382\u20131492, p\u00f3\u017aniej siedziba rodu von Borcke<\/td>\nGotyckie skrzyd\u0142o zamku i baszta<\/td>\n<\/tr>\n
Czaplinek \/ Stare Drawsko<\/strong> (Tempelburg \/ Draheim)<\/td>\nKomandoria graniczna i zamek Drahim<\/td>\nRuiny zamku Drahim na przesmyku mi\u0119dzy jeziorami Drawsko i \u017berdno<\/td>\n<\/tr>\n
\u015awidwin<\/strong> (Schivelbein)<\/td>\nKomandoria joannit\u00f3w od 1540 r. do pocz\u0105tku XIX w.<\/td>\nZamek z gotyck\u0105 baszt\u0105 i barokowymi skrzyd\u0142ami, herby komandor\u00f3w nad bram\u0105<\/td>\n<\/tr>\n
Stargard<\/strong><\/td>\nJedna z najstarszych plac\u00f3wek zakonu na Pomorzu<\/td>\nKo\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana Chrzciciela<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/figure>\n

3. W\u0142asna droga: autonomia i przej\u015bcie na protestantyzm<\/h2>\n

Historia joannit\u00f3w marchijskich i pomorskich potoczy\u0142a si\u0119 zupe\u0142nie inaczej ni\u017c losy ich wsp\u00f3\u0142braci na Rodos i Malcie.<\/p>\n

    \n
  • Uk\u0142ad w Heimbach (1382 r.)<\/strong> \u2013 joannici z tej cz\u0119\u015bci Europy, zorganizowani jako Baliwat Brandenburski<\/strong>, uzyskali wyj\u0105tkow\u0105 autonomi\u0119 w ramach Wielkiego Przeoratu Niemiec. Otrzymali prawo samodzielnego wyboru swojego zwierzchnika, zwanego Herrenmeistrem<\/em>, oraz obsadzania stanowisk komandor\u00f3w. Przeor niemiecki zachowa\u0142 jedynie formalne prawo zatwierdzania wyboru. Wkr\u00f3tce potem siedzib\u0105 baliwatu sta\u0142 si\u0119 S\u0142o\u0144sk (Sonnenburg) nad Wart\u0105.<\/li>\n
  • Przej\u015bcie na luteranizm (XVI w.)<\/strong> \u2013 w czasie Reformacji, oko\u0142o 1538 roku, rycerze baliwatu przyj\u0119li wyznanie lutera\u0144skie. Zamiast ulec kasacie, baliwat przetrwa\u0142 jako protestancka ga\u0142\u0105\u017a zakonu pod opiek\u0105 elektor\u00f3w brandenburskich z dynastii Hohenzollern\u00f3w.<\/li>\n
  • Rezydencje i dobroczynno\u015b\u0107<\/strong> \u2013 w kolejnych stuleciach komandorie sta\u0142y si\u0119 rezydencjami szlacheckiej elity Brandenburgii i Prus. Kres temu po\u0142o\u017cy\u0142a pruska sekularyzacja d\u00f3br w latach 1810\u20131811. W 1852 roku kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm IV odnowi\u0142 zakon jako ewangelicki Johanniterorden<\/em>, kt\u00f3ry powr\u00f3ci\u0142 do swoich szpitalnych korzeni. Do dzi\u015b prowadzi on szpitale, domy opieki i s\u0142u\u017cby ratownicze.<\/li>\n<\/ul>\n

    4. Dziedzictwo w krajobrazie: zamki i mury<\/h2>\n

    Architektura joannicka w regionie \u0142\u0105czy\u0142a wymogi obronne z surowym, ceglano-granitowym detalem pomorskiego gotyku.<\/p>\n

    Zamek w Swobnicy<\/h3>\n

    Joannici zacz\u0119li go budowa\u0107 w 1377 roku, za zgod\u0105 ksi\u0105\u017c\u0105t szczeci\u0144skich \u015awi\u0119tobora I i Bogus\u0142awa VII, po tym jak w 1373 roku mieszczanie z Chojny wraz z okolicznym rycerstwem z\u0142upili i spalili ich komandori\u0119 w Rurce. Prace zako\u0144czono w 1382 roku. Zamek na planie kwadratu o boku oko\u0142o 50 m, otoczony murami o wysoko\u015bci 15\u201318 m, stan\u0105\u0142 na p\u00f3\u0142wyspie Jeziora Grodziskiego. Jego dominant\u0105 jest licz\u0105ca 31 m wie\u017ca ostatecznej obrony (sto\u0142p) \u2013 w dolnej cz\u0119\u015bci kwadratowa, w g\u00f3rnej cylindryczna. To modelowy przyk\u0142ad zamku komandorskiego.<\/p>\n

    Zamek Drahim w Starym Drawsku<\/h3>\n

    Wzniesiony przez joannit\u00f3w w latach 1360\u20131366 na w\u0105skim przesmyku mi\u0119dzy jeziorami Drawsko i \u017berdno, strzeg\u0142 szlaku handlowego i granicy z Koron\u0105 Polsk\u0105. Po 1368 roku ziemia drawska znalaz\u0142a si\u0119 pod panowaniem Kazimierza Wielkiego, a joannici trzymali zamek jako lennicy polskiego kr\u00f3la. Ich zbli\u017cenie z Brandenburgi\u0105 i Krzy\u017cakami doprowadzi\u0142o jednak do konfliktu \u2013 w 1407 roku wojska W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142y zaj\u0119\u0142y warowni\u0119, a kr\u00f3l utworzy\u0142 tu starostwo drahimskie.<\/p>\n

    Zamek w P\u0119zinie<\/h3>\n

    W 1382 roku joannici kupili P\u0119zino od rodu von Borcke i za zgod\u0105 ksi\u0119cia Warcis\u0142awa V wznie\u015bli tu zamek, zobowi\u0105zuj\u0105c si\u0119 do obrony ksi\u0119stwa. Komandoria dzia\u0142a\u0142a do 1492 roku, po czym zamek wr\u00f3ci\u0142 do Borck\u00f3w. P\u0119zino pokazuje ewolucj\u0119 od surowej, czworobocznej warowni z pot\u0119\u017cnymi murami do renesansowej rezydencji, przebudowanej oko\u0142o 1600 roku.<\/p>\n

    Zamek w \u015awidwinie<\/h3>\n

    Joannici obj\u0119li go w 1540 roku w wyniku zamiany d\u00f3br z margrabi\u0105 Janem z Kostrzyna, kt\u00f3ry przej\u0105\u0142 w\u00f3wczas Chwarszczany. Komandoria dzia\u0142a\u0142a tu przez ponad 250 lat. W XVIII wieku zakonni komandorzy przebudowali zamek w duchu baroku i dostawili nowe skrzyd\u0142a, zamykaj\u0105c dziedziniec. Do dzi\u015b nad bram\u0105 widniej\u0105 herby trzech komandor\u00f3w: von Wartenslebena, von Kalcksteina i von Finckensteina, umieszczone tam w 1803 roku na polecenie kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma III.<\/p>\n

    Podsumowanie<\/h2>\n

    Obecno\u015b\u0107 joannit\u00f3w na Pomorzu i w granicach dzisiejszego wojew\u00f3dztwa zachodniopomorskiego to fascynuj\u0105cy rozdzia\u0142 historii Europy \u015arodkowej. Szpitalnicy przetrwali burze polityczne, utrat\u0119 Ziemi \u015awi\u0119tej, upadek templariuszy i wstrz\u0105sy Reformacji. Odkrywanie ich \u015blad\u00f3w \u2013 od kaplicy w Chwarszczanach po zamek w \u015awidwinie \u2013 pozwala spojrze\u0107 na region nie tylko przez pryzmat wojen ze Szwecj\u0105 czy dziej\u00f3w pruskich, ale tak\u017ce jako na aren\u0119 wielkiej \u015bredniowiecznej polityki mi\u0119dzynarodowej.<\/p>\n

    \u0179r\u00f3d\u0142a: Wikipedia (has\u0142a o zamkach w Swobnicy, P\u0119zinie, \u015awidwinie i komandoriach joannit\u00f3w), discover.pl, zamkiobronne.pl, S\u0142ownik historyczno-geograficzny IH PAN (Czaplinek), Nadwarcia\u0144ski Rocznik Historyczno-Archiwalny (artyku\u0142y o likwidacji templariuszy w Nowej Marchii), joannici.org.pl, Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Stargardu, zamek.swidwin.pl.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Nie Krzy\u017cacy i nie templariusze \u2013 to joannici zostawili na Pomorzu Zachodnim najtrwalszy \u015blad. Zamki w Swobnicy, P\u0119zinie, \u015awidwinie i Drahimie, kaplica w Chwarszczanach i kilka stuleci wielkiej polityki.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1379,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"two_page_speed":[],"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[138,54,155,10,136,133,142],"tags":[223,55,222,224,217,221,220,219,57,218],"class_list":["post-1380","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-banie","category-chwarszczany","category-czaplinek","category-historia","category-pomorze-zachodnie","category-stargard","category-swobnica","tag-baliwat-brandenburski","tag-chwarszczany","tag-drahim","tag-historia-pomorza","tag-joannici","tag-pezino","tag-swidwin","tag-swobnica","tag-templariusze","tag-zakony-rycerskie"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1380","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1380"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1380\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1382,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1380\/revisions\/1382"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1379"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1380"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1380"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1380"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}