{"id":546,"date":"2026-01-25T17:00:35","date_gmt":"2026-01-25T19:00:35","guid":{"rendered":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/?p=546"},"modified":"2026-01-26T08:23:49","modified_gmt":"2026-01-26T10:23:49","slug":"goleniow-do-1945-roku-historia-miasta-na-przestrzeni-wiekow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/?p=546","title":{"rendered":"Goleni\u00f3w do 1945 roku – historia miasta na przestrzeni wiek\u00f3w"},"content":{"rendered":"

Goleni\u00f3w<\/strong>, miasto o ponad tysi\u0105cletniej historii, jest \u015bwiadectwem burzliwych dziej\u00f3w Pomorza Zachodniego. Jego historia do 1945 roku to opowie\u015b\u0107 o dynamicznym rozwoju \u2013 od s\u0142owia\u0144skiej osady, przez pot\u0119\u017cny hanzeatycki port, po okresy obcych rz\u0105d\u00f3w i tragiczne zniszczenia II wojny \u015bwiatowej. To historia miasta, kt\u00f3re wielokrotnie podnosi\u0142o si\u0119 z upadku, a kt\u00f3rego bogata przesz\u0142o\u015b\u0107 do dzi\u015b widoczna jest w jego architekturze i uk\u0142adzie urbanistycznym.<\/p>\n

\n

S\u0142owia\u0144skie korzenie i narodziny miasta (X\u2013XIII w.)<\/h3>\n

Pocz\u0105tki Goleniowa si\u0119gaj\u0105 X wieku, kiedy to w strategicznym zakolu rzeki Iny istnia\u0142a osada palowa, zamieszkana przez plemiona pomorskie. Pierwsze pisemne wzmianki o osadzie, znanej jako Golinog, pochodz\u0105 z 1220 roku, a jej s\u0142owia\u0144ski rodow\u00f3d jest bezsporny. Nazwa miasta wywodzi si\u0119 prawdopodobnie od s\u0142owia\u0144skiego okre\u015blenia zwi\u0105zanego z po\u0142o\u017ceniem nad rzek\u0105.<\/p>\n

Kluczowym momentem w historii miasta by\u0142o nadanie mu magdeburskich praw miejskich w 1268 roku przez ksi\u0119cia Barnima I. Akt ten, wraz z licznymi przywilejami \u2013 takimi jak nieograniczona \u017cegluga, samorz\u0105dno\u015b\u0107, zwolnienia celne oraz rozleg\u0142e nadania ziemi i las\u00f3w a\u017c po uj\u015bcie Odry \u2013 stworzy\u0142 fundamenty pod przysz\u0142\u0105 pot\u0119g\u0119 gospodarcz\u0105 Goleniowa.<\/p>\n

Z\u0142oty wiek Hanzy (XIV\u2013XV w.)<\/h3>\n

Dalszy rozw\u00f3j miasta zosta\u0142 przypiecz\u0119towany w 1314 roku, kiedy to ksi\u0105\u017c\u0119 Otto I dokona\u0142 ponownej lokacji na prawie lubeckim, kt\u00f3re sprzyja\u0142o interesom lokalnych kupc\u00f3w i intensyfikacji handlu morskiego. XIV i XV wiek to \u201ez\u0142oty wiek\u201d w dziejach Goleniowa. W 1368 roku miasto oficjalnie przyst\u0105pi\u0142o do Zwi\u0105zku Hanzy, co otworzy\u0142o przed nim rynki ca\u0142ej p\u00f3\u0142nocnej Europy i znacz\u0105co przyspieszy\u0142o jego rozw\u00f3j.<\/p>\n

Od 1386 roku Goleni\u00f3w posiada\u0142 presti\u017cowy przywilej bicia w\u0142asnej monety, znanej jako \u201ebia\u0142y grosz goleniowski\u201d. Prosperita miasta znajduje odzwierciedlenie w jego architekturze. Na prze\u0142omie XIV i XV wieku Goleni\u00f3w zosta\u0142 otoczony pot\u0119\u017cnym, kamienno-ceglanym murem obronnym z licznymi basztami i czterema bramami: Stargardzk\u0105, Szczeci\u0144sk\u0105, M\u0142y\u0144sk\u0105 oraz jedyn\u0105 zachowan\u0105 do dzi\u015b \u2013 Woli\u0144sk\u0105.<\/p>\n

W sercu miasta wzniesiono monumentalny, gotycki ko\u015bci\u00f3\u0142 farny \u015bw. Katarzyny. Rozbudowano port rzeczny nad In\u0105 oraz przysta\u0144 dla statk\u00f3w morskich u jej uj\u015bcia, co uczyni\u0142o z Goleniowa kluczowy w\u0119ze\u0142 komunikacyjny i handlowy. G\u0142\u00f3wnym towarem eksportowym by\u0142o drewno pozyskiwane z Puszczy Goleniowskiej, ale miasto s\u0142yn\u0119\u0142o r\u00f3wnie\u017c w ca\u0142ej okolicy z wielodniowych jarmark\u00f3w, zw\u0142aszcza na byd\u0142o i zbo\u017ce.<\/p>\n

Okres upadku i obcych rz\u0105d\u00f3w (XVI\u2013XVIII w.)<\/h3>\n

Okres \u015bwietno\u015bci zako\u0144czy\u0142 si\u0119 wraz z nadej\u015bciem XVI wieku, kt\u00f3ry przyni\u00f3s\u0142 seri\u0119 katastrof. Liczne po\u017cary i epidemie dziesi\u0105tkowa\u0142y ludno\u015b\u0107 i niszczy\u0142y zabudow\u0119. Ostateczny cios zada\u0142a wojna trzydziestoletnia (1618\u20131648), kt\u00f3ra doprowadzi\u0142a do ca\u0142kowitego za\u0142amania gospodarki, upadku \u017ceglugi i rzemios\u0142a. Populacja miasta zmniejszy\u0142a si\u0119 o po\u0142ow\u0119 w stosunku do stanu sprzed wojny.<\/p>\n

Na mocy pokoju westfalskiego (1648) i traktatu szczeci\u0144skiego (1653) zrujnowany Goleni\u00f3w znalaz\u0142 si\u0119 pod panowaniem Szwecji. Okres ten, trwaj\u0105cy z kr\u00f3tk\u0105 przerw\u0105 do 1720 roku, nie sprzyja\u0142 odbudowie. Miasto, po\u0142o\u017cone w strefie granicznej mi\u0119dzy Szwecj\u0105 a Brandenburgi\u0105, zosta\u0142o odci\u0119te od swojego naturalnego zaplecza gospodarczego. Dalsze zniszczenia przynios\u0142a wielka wojna p\u00f3\u0142nocna, podczas kt\u00f3rej w 1713 roku cz\u0119\u015b\u0107 miasta zosta\u0142a spalona przez wojska rosyjskie.<\/p>\n

Pod panowaniem pruskim i niemieckim (1720\u20131945)<\/h3>\n

W 1720 roku, na mocy traktatu sztokholmskiego, Goleni\u00f3w zosta\u0142 w\u0142\u0105czony do Kr\u00f3lestwa Prus, rozpoczynaj\u0105c 225-letni okres panowania pruskiego, a nast\u0119pnie niemieckiego. Pod now\u0105 administracj\u0105 rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 powolna odbudowa i reorganizacja przestrzenna miasta. Powsta\u0142y nowe przedmie\u015bcia oraz budynki u\u017cyteczno\u015bci publicznej, takie jak szpital, ratusz, szko\u0142a i spichlerz.<\/p>\n

XIX wiek przyni\u00f3s\u0142 znacz\u0105ce zmiany infrastrukturalne i gospodarcze. W 1830 roku wybudowano brukowan\u0105 drog\u0119 \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 miasto ze Szczecinem, a w 1870 roku do Goleniowa dotar\u0142a kolej. W kolejnych dekadach miasto sta\u0142o si\u0119 wa\u017cnym w\u0119z\u0142em kolejowym, z po\u0142\u0105czeniami do D\u0119bna, Nowogardu (1882), Kamienia Pomorskiego, Wolina (1892) i Maszewa (1903). Rozw\u00f3j kolei, cho\u0107 przyczyni\u0142 si\u0119 do industrializacji, jednocze\u015bnie spowodowa\u0142 stopniowy spadek znaczenia \u017ceglugi na Inie.<\/p>\n

Wraz z rozwojem infrastruktury nast\u0105pi\u0142 wzrost przemys\u0142u. Obok tradycyjnego rzemios\u0142a i handlu pojawi\u0142y si\u0119 zak\u0142ady przemys\u0142owe, w tym miedziownia, fabryka igie\u0142, liczne zak\u0142ady meblarskie, browary i gorzelnie. Mimo to rolnictwo wci\u0105\u017c odgrywa\u0142o istotn\u0105 rol\u0119 w lokalnej ekonomii, a s\u0142ynne targi zwierz\u0119ce przyci\u0105ga\u0142y kupc\u00f3w z odleg\u0142ych rejon\u00f3w.<\/p>\n

Administracyjnie od 1818 roku Goleni\u00f3w nale\u017ca\u0142 do powiatu nowogardzkiego w pruskiej prowincji Pomorze. Po zjednoczeniu Niemiec w 1871 roku sta\u0142 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 Rzeszy Niemieckiej. W tym okresie powsta\u0142o wiele reprezentacyjnych budynk\u00f3w w stylu neogotyckim, takich jak gmach s\u0105du (obecnie S\u0105d Rejonowy) czy okaza\u0142y budynek szkolny (obecnie Gimnazjum nr 1).<\/p>\n

II wojna \u015bwiatowa i zniszczenie miasta<\/h3>\n

Okres II wojny \u015bwiatowej stanowi najtragiczniejszy rozdzia\u0142 w historii Goleniowa. W mie\u015bcie i jego okolicach Niemcy utworzyli kilka oboz\u00f3w pracy przymusowej, w tym dwa podobozy obozu jenieckiego Stalag II-D, w kt\u00f3rych wi\u0119ziono m.in. Polak\u00f3w.<\/p>\n

Kulminacja zniszcze\u0144 nast\u0105pi\u0142a pod koniec wojny. W wyniku walk i bombardowa\u0144 zniszczeniu uleg\u0142o oko\u0142o 70% zabudowy miasta, a historyczne Stare Miasto zosta\u0142o zrujnowane w 90%. Zniszczono kluczowe budynki, w tym ratusz i szpital, a ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Katarzyny zosta\u0142 ca\u0142kowicie wypalony. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 cywilnej ludno\u015bci niemieckiej ewakuowa\u0142a si\u0119 przed nadej\u015bciem frontu.<\/p>\n

7 marca 1945 roku, w ramach operacji wschodniopomorskiej, do miasta wkroczy\u0142y oddzia\u0142y Armii Czerwonej, ko\u0144cz\u0105c tym samym wielowiekowy okres historii niemieckiej Goleniowa. Po wojnie, na mocy postanowie\u0144 konferencji poczdamskiej, miasto powr\u00f3ci\u0142o do Polski, a pozosta\u0142a ludno\u015b\u0107 niemiecka zosta\u0142a wysiedlona. Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 nowy, polski rozdzia\u0142 w dziejach miasta, kt\u00f3re pocz\u0105tkowo nosi\u0142o nazw\u0119 Golonnog, by ostatecznie sta\u0107 si\u0119 Goleniowem.<\/p>\n

Dziedzictwo historyczne<\/h3>\n

Historia Goleniowa do 1945 roku to opowie\u015b\u0107 o mie\u015bcie, kt\u00f3re przesz\u0142o przez wszystkie fazy rozwoju typowe dla miast pomorskich \u2013 od s\u0142owia\u0144skiej osady, przez \u015bwietno\u015b\u0107 hanzeatyck\u0105, okresy upadku i obcych rz\u0105d\u00f3w, a\u017c po tragiczne zniszczenia wojenne. Mimo dramatycznych kolei losu miasto zachowa\u0142o cenne \u015blady swojej bogatej przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\n

Do dzi\u015b mo\u017cna podziwia\u0107 gotyck\u0105 Bram\u0119 Woli\u0144sk\u0105, odbudowany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Katarzyny, fragmenty mur\u00f3w obronnych oraz uk\u0142ad urbanistyczny starego miasta. Te zabytki s\u0105 niemym \u015bwiadectwem tysi\u0105ca lat historii, przypominaj\u0105c o czasach, gdy Goleni\u00f3w by\u0142 pot\u0119\u017cnym portem hanzeatyckim i wa\u017cnym o\u015brodkiem gospodarczym Pomorza Zachodniego.<\/p>\n

Historia miasta do 1945 roku stanowi fundament to\u017csamo\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnego Goleniowa i przypomina o z\u0142o\u017conym, wielokulturowym dziedzictwie tego regionu. To opowie\u015b\u0107 o odporno\u015bci \u2013 zdolno\u015bci miasta do podnoszenia si\u0119 z upadku i odbudowy \u2013 kt\u00f3ra inspiruje r\u00f3wnie\u017c dzisiejszych mieszka\u0144c\u00f3w.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Goleni\u00f3w, miasto o ponad tysi\u0105cletniej historii, jest \u015bwiadectwem burzliwych dziej\u00f3w Pomorza Zachodniego. Jego historia do 1945 roku to opowie\u015b\u0107 o dynamicznym rozwoju \u2013 od s\u0142owia\u0144skiej osady, przez pot\u0119\u017cny hanzeatycki port, po okresy obcych rz\u0105d\u00f3w i tragiczne zniszczenia II wojny \u015bwiatowej. To historia miasta, kt\u00f3re wielokrotnie podnosi\u0142o si\u0119 z upadku, a kt\u00f3rego bogata przesz\u0142o\u015b\u0107 do dzi\u015b […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":554,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"two_page_speed":[],"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-546","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/546","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=546"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/546\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":552,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/546\/revisions\/552"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/554"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=546"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=546"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=546"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}