{"id":664,"date":"2026-02-10T08:00:13","date_gmt":"2026-02-10T10:00:13","guid":{"rendered":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/?p=664"},"modified":"2026-02-11T06:05:51","modified_gmt":"2026-02-11T08:05:51","slug":"historia-nowogardu-naugard-do-1945-roku-od-slowianskiego-grodu-po-kres-niemieckich-dziejow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/?p=664","title":{"rendered":"Historia Nowogardu (Naugard) do 1945 roku \u2013 od s\u0142owia\u0144skiego grodu po kres niemieckich dziej\u00f3w"},"content":{"rendered":"

Nowogard<\/strong>, historycznie znany pod niemieck\u0105 nazw\u0105 Naugard<\/strong>, to miasto w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej Polsce o bogatej i z\u0142o\u017conej historii, si\u0119gaj\u0105cej wczesnego \u015bredniowiecza. Jego dzieje \u2013 od s\u0142owia\u0144skiego grodu, przez wielowiekowe panowanie niemieckie, a\u017c po tragiczny fina\u0142 w 1945 roku \u2013 odzwierciedlaj\u0105 burzliwe losy ca\u0142ego Pomorza Zachodniego.<\/p>\n

Pocz\u0105tki: s\u0142owia\u0144ski gr\u00f3d nad jeziorem<\/h2>\n

Historia Nowogardu rozpoczyna si\u0119 od ufortyfikowanego s\u0142owia\u0144skiego grodu, usytuowanego na p\u00f3\u0142wyspie jeziora. Gr\u00f3d ten, otoczony drewniano-ziemnym wa\u0142em, by\u0142 siedzib\u0105 kasztelana i jego dru\u017cyny, a tak\u017ce miejscem poga\u0144skiego kultu. Wok\u00f3\u0142 niego rozwija\u0142a si\u0119 osada, kt\u00f3rej mieszka\u0144cy zajmowali si\u0119 rybo\u0142\u00f3wstwem, rolnictwem oraz rzemios\u0142em \u2013 garncarstwem, szewstwem i tkactwem. Sama nazwa miasta, \u0142\u0105cz\u0105ca s\u0142owia\u0144skie s\u0142owa \u201enovi\u201d (nowy) i \u201egard\u201d (gr\u00f3d, miasto), \u015bwiadczy o jego pierwotnym charakterze.<\/p>\n

Pierwsza pisemna wzmianka o Nowogardzie pochodzi z 1268 roku, kiedy to w dokumencie okre\u015blono go jako \u201eNogart Castrum et Villa sive oppidum episcopi Caminensis\u201d \u2013 zamek i wie\u015b lub miasto biskupa kamie\u0144skiego. W tym czasie ksi\u0105\u017c\u0119 pomorski Barnim I przekaza\u0142 te ziemie jako lenno biskupstwu w Kamieniu Pomorskim. W 1274 roku biskup Herman von Gleichen powierzy\u0142 administracj\u0119 nad miastem i okolicznymi dobrami swojemu krewnemu, hrabiemu Ottonowi von Ebersteinowi z Brunszwiku, nadaj\u0105c mu 700 \u0142an\u00f3w ziemi. R\u00f3d Eberstein\u00f3w utrzyma\u0142 w\u0142adz\u0119 nad Nowogardem przez kilka nast\u0119pnych stuleci.<\/p>\n

Prawa miejskie i \u015bredniowieczny rozw\u00f3j<\/h2>\n

Prze\u0142omowym momentem w historii miasta by\u0142o nadanie mu praw miejskich na prawie lubeckim 30 kwietnia 1309 roku. W pierwszej po\u0142owie XIV wieku Nowogard zyska\u0142 nowy, murowany charakter. Wzniesiono mury obronne o wysoko\u015bci 5 metr\u00f3w, z dwiema bramami: Stargardzk\u0105 od po\u0142udniowego wschodu i Gryfick\u0105 od p\u00f3\u0142nocnego zachodu. Wewn\u0105trz mur\u00f3w wytyczono prostok\u0105tny rynek, na kt\u00f3rym stan\u0105\u0142 ratusz, a na zach\u00f3d od niego rozpocz\u0119to budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a Mariackiego (obecnie ko\u015bcio\u0142a Wniebowzi\u0119cia NMP).<\/p>\n

W tym okresie ludno\u015b\u0107 miasta szacowano na 500\u2013600 os\u00f3b. W\u0142adz\u0119 sprawowa\u0142a rada miejska, sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z niemieckich osadnik\u00f3w, podczas gdy ludno\u015b\u0107 s\u0142owia\u0144ska, stanowi\u0105ca ubo\u017csz\u0105 warstw\u0119 spo\u0142eczn\u0105, zamieszkiwa\u0142a przede wszystkim tereny poza murami. Mimo dogodnego po\u0142o\u017cenia Nowogard w \u015bredniowieczu pozosta\u0142 niewielkim o\u015brodkiem rolniczo-rzemie\u015blniczym.<\/p>\n

Burzliwy okres nowo\u017cytny<\/h2>\n

W drugiej po\u0142owie XVI wieku Nowogard, licz\u0105cy nie wi\u0119cej ni\u017c 800 mieszka\u0144c\u00f3w, nale\u017ca\u0142 do najmniejszych miast na Pomorzu. Dokument z 1574 roku potwierdza\u0142 prawo pan\u00f3w feudalnych do wyboru burmistrza i rady miejskiej. Mimo to prze\u0142om XVI i XVII wieku by\u0142 dla miasta okresem wzgl\u0119dnej stabilizacji \u2013 dzia\u0142a\u0142y cechy rzemie\u015blnicze szewc\u00f3w, krawc\u00f3w, kowali i p\u0142\u00f3ciennik\u00f3w, a Ludwik Eberstein rozbudowa\u0142 i wzmocni\u0142 zamek.<\/p>\n

Pocz\u0105tek XVII wieku przyni\u00f3s\u0142 nasilenie konflikt\u00f3w mi\u0119dzy mieszczanami a Ebersteinami. Sp\u00f3r zako\u0144czy\u0142 si\u0119 w 1626 roku na korzy\u015b\u0107 miasta, kt\u00f3re uzyska\u0142o niezale\u017cny samorz\u0105d. Jednak okres prosperity nie trwa\u0142 d\u0142ugo. Wojna trzydziestoletnia (1618\u20131648) przynios\u0142a miastu ogromne zniszczenia, a w 1638 roku wybuch\u0142a epidemia d\u017cumy, kt\u00f3ra zdziesi\u0105tkowa\u0142a populacj\u0119 do zaledwie 200\u2013300 os\u00f3b.<\/p>\n

Po pokoju westfalskim Nowogard znalaz\u0142 si\u0119 w granicach Brandenburgii. W 1663 roku zmar\u0142 ostatni m\u0119ski potomek rodu Eberstein\u00f3w, a ich dobra przesz\u0142y na w\u0142asno\u015b\u0107 elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma. W 1675 roku wojska szwedzkie spl\u0105drowa\u0142y i spali\u0142y miejscowy zamek. Kolejn\u0105 tragedi\u0105 by\u0142 wielki po\u017car z 4 czerwca 1699 roku, kt\u00f3ry strawi\u0142 wi\u0119kszo\u015b\u0107 zabudowy, w tym ratusz i szpital.<\/p>\n

XIX wiek: modernizacja i rozw\u00f3j<\/h2>\n

Wiek XIX przyni\u00f3s\u0142 Nowogardowi znacz\u0105ce zmiany. Okres ten rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 od wojen napoleo\u0144skich \u2013 w 1807 roku miasto sta\u0142o si\u0119 aren\u0105 walk mi\u0119dzy wojskami napoleo\u0144skimi a pruskimi \u017co\u0142nierzami dowodzonymi przez majora Ferdinanda von Schilla. Okupacja francuska doprowadzi\u0142a wielu mieszka\u0144c\u00f3w do ruiny.<\/p>\n

Po wojnach napoleo\u0144skich, w 1809 roku, wprowadzono reform\u0119 administracyjn\u0105, przyznaj\u0105c\u0105 samorz\u0105dowi miejskiemu autonomi\u0119. W 1818 roku miasto zosta\u0142o stolic\u0105 nowo utworzonego powiatu Naugard (Kreis Naugard). W dawnym zamku Eberstein\u00f3w w 1820 roku utworzono wi\u0119zienie.<\/p>\n

Kluczowym czynnikiem hamuj\u0105cym rozw\u00f3j przestrzenny miasta by\u0142y \u015bredniowieczne mury obronne. W latach 1825\u20131836 zosta\u0142y one w du\u017cej mierze rozebrane, a na ich miejscu utworzono promenad\u0119. W 1836 roku miasto naby\u0142o na w\u0142asno\u015b\u0107 Jezioro Nowogardzkie.<\/p>\n

Prawdziw\u0105 rewolucj\u0119 przynios\u0142o doprowadzenie linii kolejowej. W 1882 roku Nowogard uzyska\u0142 po\u0142\u0105czenie ze Szczecinem i Ko\u0142obrzegiem. Uruchomienie transportu kolejowego w 1883 roku sta\u0142o si\u0119 pot\u0119\u017cnym bod\u017acem dla rozwoju gospodarczego \u2013 powsta\u0142y nowe zak\u0142ady przemys\u0142owe: cegielnia, tartak i drukarnia. Inwestowano r\u00f3wnie\u017c w infrastruktur\u0119 miejsk\u0105 \u2013 w 1858 roku zainstalowano pierwsze lampy uliczne, a w kolejnych latach zbudowano szpital, poczt\u0119 i gazowni\u0119. Okres od lat 90. XIX wieku do wybuchu I wojny \u015bwiatowej by\u0142 czasem prosperity.<\/p>\n

II wojna \u015bwiatowa i kres niemieckich dziej\u00f3w<\/h2>\n

W latach 30. XX wieku, wraz z doj\u015bciem nazist\u00f3w do w\u0142adzy, wszystkie stanowiska w administracji miejskiej zosta\u0142y obsadzone przez dzia\u0142aczy partyjnych. Podczas II wojny \u015bwiatowej na terenie powiatu nowogardzkiego funkcjonowa\u0142y obozy pracy przymusowej, w kt\u00f3rych przetrzymywano g\u0142\u00f3wnie polskich i radzieckich je\u0144c\u00f3w wojennych, a tak\u017ce je\u0144c\u00f3w alianckich. W samym mie\u015bcie dzia\u0142a\u0142o wi\u0119zienie dla m\u0142odzie\u017cy. 1 marca 1945 roku Niemcy dokonali masakry 40 je\u0144c\u00f3w wojennych.<\/p>\n

Przez pierwsze lata wojny \u017cycie codzienne mieszka\u0144c\u00f3w toczy\u0142o si\u0119 stosunkowo normalnie. Sytuacja zmieni\u0142a si\u0119 w 1943 roku, kiedy do miasta zacz\u0119li nap\u0142ywa\u0107 uchod\u017acy z Prus Wschodnich i wschodnich rejon\u00f3w Pomorza. W 1944 roku szko\u0142y zamkni\u0119to i przekszta\u0142cono w szpital polowy oraz ob\u00f3z dla uchod\u017ac\u00f3w.<\/p>\n

Koniec niemieckiej historii miasta nast\u0105pi\u0142 w marcu 1945 roku. W obliczu zbli\u017caj\u0105cej si\u0119 Armii Czerwonej mi\u0119dzy 2 a 4 marca zarz\u0105dzono ewakuacj\u0119 niemieckiej ludno\u015bci cywilnej. 5 marca 1945 roku, w ramach sowieckiej operacji wschodniopomorskiej, Nowogard zosta\u0142 zdobyty przez wojska radzieckie, a kilka dni p\u00f3\u017aniej do miasta wkroczy\u0142y oddzia\u0142y 1. Armii Wojska Polskiego. W wyniku ci\u0119\u017ckich walk zniszczeniu uleg\u0142o od 60% do 70% zabudowy miasta, w tym ca\u0142e centrum.<\/p>\n

Zgodnie z postanowieniami konferencji poczdamskiej miasto zosta\u0142o w\u0142\u0105czone do Polski. Pozosta\u0142a w nim ludno\u015b\u0107 niemiecka zosta\u0142a wysiedlona. Pierwszymi polskimi osadnikami byli cz\u0119sto uwolnieni robotnicy przymusowi. Wkr\u00f3tce miasto zacz\u0119\u0142o by\u0107 zasiedlane przez Polak\u00f3w z innych region\u00f3w kraju. Pocz\u0105tkowo u\u017cywano nazwy Nowogr\u00f3d, a oficjaln\u0105 nazw\u0119 Nowogard wprowadzono w 1946 roku, otwieraj\u0105c nowy, polski rozdzia\u0142 w jego d\u0142ugiej historii.<\/p>\n

Historia Nowogardu to fascynuj\u0105ca opowie\u015b\u0107 o mie\u015bcie, kt\u00f3re przez wieki zmienia\u0142o swoje oblicze, przetrwa\u0142o wojny, po\u017cary i epidemie, by ostatecznie sta\u0107 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 polskiego dziedzictwa. Dzi\u015b, spaceruj\u0105c ulicami miasta, warto pami\u0119ta\u0107 o jego bogatej przesz\u0142o\u015bci \u2013 od s\u0142owia\u0144skiego grodu po wsp\u00f3\u0142czesne centrum powiatu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nowogard, historycznie znany pod niemieck\u0105 nazw\u0105 Naugard, to miasto w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej Polsce o bogatej i z\u0142o\u017conej historii, si\u0119gaj\u0105cej wczesnego \u015bredniowiecza. Jego dzieje \u2013 od s\u0142owia\u0144skiego grodu, przez wielowiekowe panowanie niemieckie, a\u017c po tragiczny fina\u0142 w 1945 roku \u2013 odzwierciedlaj\u0105 burzliwe losy ca\u0142ego Pomorza Zachodniego. Pocz\u0105tki: s\u0142owia\u0144ski gr\u00f3d nad jeziorem Historia Nowogardu rozpoczyna si\u0119 od ufortyfikowanego […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":667,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"two_page_speed":[],"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[139],"tags":[],"class_list":["post-664","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-nowogard"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/664","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=664"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/664\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":670,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/664\/revisions\/670"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/667"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=664"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=664"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=664"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}