{"id":720,"date":"2026-02-25T06:00:54","date_gmt":"2026-02-25T08:00:54","guid":{"rendered":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/?p=720"},"modified":"2026-02-25T14:40:10","modified_gmt":"2026-02-25T16:40:10","slug":"od-pary-do-zgliszcz-przemyslowa-potega-pomorza-zachodniego-do-1945-roku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/?p=720","title":{"rendered":"Od pary do zgliszczy: przemys\u0142owa pot\u0119ga Pomorza Zachodniego do 1945 roku"},"content":{"rendered":"<p data-start=\"364\" data-end=\"909\">Kiedy my\u015blimy o Pomorzu Zachodnim sprzed 1945 roku, przed oczami staje nam zazwyczaj obraz rolniczej krainy, wielkich maj\u0105tk\u00f3w ziemskich i nadmorskich kurort\u00f3w. To prawda \u2013 lecz tylko cz\u0119\u015bciowa. W cieniu p\u00f3l i pla\u017c, przez ponad sto lat, region budowa\u0142 imponuj\u0105c\u0105 pot\u0119g\u0119 przemys\u0142ow\u0105. Jej sercem by\u0142 Szczecin (\u00f3wczesny Stettin), a krwiobiegiem \u2013 Odra, Ba\u0142tyk i g\u0119sta sie\u0107 kolejowa. Zapraszamy w podr\u00f3\u017c przez histori\u0119 przemys\u0142u niemieckiego Pomorza: od rewolucji parowej, przez elektryfikacj\u0119 i rozkwit stoczni, a\u017c po tragiczn\u0105 zag\u0142ad\u0119 w 1945 roku.<\/p>\n<h2 data-start=\"916\" data-end=\"962\">Gospodarczy krajobraz \u2013 rolnictwo u podstaw<\/h2>\n<p data-start=\"964\" data-end=\"1408\">Historycznie Pomorze Zachodnie nale\u017ca\u0142o do ubo\u017cszych prowincji Prus, a jego gospodarka przez stulecia opiera\u0142a si\u0119 przede wszystkim na rolnictwie. W XIX wieku, dzi\u0119ki reformom agrarnym i konsolidacji grunt\u00f3w, produkcja rolna \u2013 zw\u0142aszcza zb\u00f3\u017c i ziemniak\u00f3w \u2013 osi\u0105gn\u0119\u0142a bardzo wysoki poziom. Ponad po\u0142owa ziemi znajdowa\u0142a si\u0119 w r\u0119kach wielkich w\u0142a\u015bcicieli ziemskich, kt\u00f3rzy do pracy zatrudniali licznych robotnik\u00f3w sezonowych, w tym tak\u017ce Polak\u00f3w.<\/p>\n<p data-start=\"1410\" data-end=\"1672\">Rolniczy charakter regionu sta\u0142 si\u0119 fundamentem dla pierwszej znacz\u0105cej ga\u0142\u0119zi przemys\u0142u \u2013 przetw\u00f3rstwa spo\u017cywczego. W ca\u0142ym regionie powstawa\u0142y cukrownie, gorzelnie, browary i m\u0142yny, przetwarzaj\u0105ce lokalne p\u0142ody rolne i tworz\u0105ce podstawy nowoczesnej gospodarki.<\/p>\n<h2 data-start=\"1679\" data-end=\"1722\">Narodziny przemys\u0142u i era elektryczno\u015bci<\/h2>\n<p data-start=\"1724\" data-end=\"1932\">Prawdziwa rewolucja przemys\u0142owa dotar\u0142a na Pomorze w XIX wieku. Obok przemys\u0142u spo\u017cywczego dynamicznie rozwija\u0142y si\u0119 sektory: chemiczny, cementowy i maszynowy. Momentem prze\u0142omowym by\u0142a jednak elektryfikacja.<\/p>\n<h3 data-start=\"1934\" data-end=\"1968\">Iskra, kt\u00f3ra zmieni\u0142a wszystko<\/h3>\n<p data-start=\"1970\" data-end=\"2037\">Historia pomorskiej energetyki rozpoczyna si\u0119 pod koniec XIX wieku.<\/p>\n<ul data-start=\"2039\" data-end=\"3144\">\n<li data-start=\"2039\" data-end=\"2215\">\n<p data-start=\"2041\" data-end=\"2215\"><strong data-start=\"2041\" data-end=\"2069\">Pionierzy elektryczno\u015bci<\/strong> \u2013 ju\u017c w 1885 roku elektrotechnik Ernst Kuhlo otrzyma\u0142 koncesj\u0119 na budow\u0119 o\u015bwietlenia ulicznego w Szczecinie, a rok p\u00f3\u017aniej tak\u017ce w \u015awinouj\u015bciu.<\/p>\n<\/li>\n<li data-start=\"2216\" data-end=\"2559\">\n<p data-start=\"2218\" data-end=\"2559\"><strong data-start=\"2218\" data-end=\"2242\">Pierwsze elektrownie<\/strong> \u2013 formalnym pocz\u0105tkiem nowej epoki by\u0142a umowa z 1889 roku, na mocy kt\u00f3rej Kuhlo wybudowa\u0142 w Szczecinie elektrowni\u0119 parow\u0105. Uruchomiona 15 grudnia 1889 roku, pocz\u0105tkowo zasila\u0142a miasto wy\u0142\u0105cznie w godzinach wieczornych. Wkr\u00f3tce powsta\u0142y kolejne elektrownie: w Bobolicach (1898), Stargardzie (1899) i S\u0142upsku (1900).<\/p>\n<\/li>\n<li data-start=\"2560\" data-end=\"2759\">\n<p data-start=\"2562\" data-end=\"2759\"><strong data-start=\"2562\" data-end=\"2583\">Si\u0142a wody i w\u0119gla<\/strong> \u2013 region wykorzystywa\u0142 zar\u00f3wno elektrownie parowe opalane w\u0119glem, jak i liczne si\u0142ownie wodne budowane na rzekach Pojezierza Pomorskiego, m.in. na Gwdzie, Wieprzy i \u0141upawie.<\/p>\n<\/li>\n<li data-start=\"2760\" data-end=\"3144\">\n<p data-start=\"2762\" data-end=\"3144\"><strong data-start=\"2762\" data-end=\"2798\">Regionalne koncerny energetyczne<\/strong> \u2013 w latach 1910\u20131912 Zwi\u0105zek Prowincjonalny Pomorza powo\u0142a\u0142 pi\u0119\u0107 regionalnych zak\u0142ad\u00f3w energetycznych (tzw. \u00dcberlandzentrale) z siedzibami w Bia\u0142ogardzie, Stralsundzie, Szczecinie, Maszewie i S\u0142upsku. Ich zadaniem by\u0142a produkcja energii oraz budowa sieci przesy\u0142owych, kt\u00f3re przed wybuchem I wojny \u015bwiatowej oplata\u0142y ju\u017c znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 prowincji.<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h2 data-start=\"3151\" data-end=\"3188\">Szczecin \u2013 serce przemys\u0142u regionu<\/h2>\n<p data-start=\"3190\" data-end=\"3401\">Niekwestionowanym centrum politycznym i gospodarczym Pomorza by\u0142 Szczecin. To tutaj koncentrowa\u0142 si\u0119 kapita\u0142, infrastruktura i najwi\u0119ksze zak\u0142ady przemys\u0142owe. Symbolem pot\u0119gi miasta sta\u0142 si\u0119 przemys\u0142 stoczniowy.<\/p>\n<h3 data-start=\"3403\" data-end=\"3447\">Pot\u0119ga stoczniowa: AG Vulcan i Oderwerke<\/h3>\n<p data-start=\"3449\" data-end=\"3542\">Cho\u0107 tradycje stoczniowe si\u0119ga\u0142y \u015bredniowiecza, dopiero XIX wiek przyni\u00f3s\u0142 prawdziwy rozkwit.<\/p>\n<ul data-start=\"3544\" data-end=\"4185\">\n<li data-start=\"3544\" data-end=\"4000\">\n<p data-start=\"3546\" data-end=\"4000\"><strong data-start=\"3546\" data-end=\"3567\">AG Vulcan Stettin<\/strong> \u2013 za\u0142o\u017cona w 1851 roku stocznia szybko sta\u0142a si\u0119 jednym z gigant\u00f3w \u015bwiatowego przemys\u0142u okr\u0119towego. Budowano tu zar\u00f3wno okr\u0119ty wojenne dla pruskiej (a p\u00f3\u017aniej niemieckiej) marynarki, jak i luksusowe transatlantyki. Cztery statki zdoby\u0142y presti\u017cow\u0105 B\u0142\u0119kitn\u0105 Wst\u0119g\u0119 Atlantyku. W 1905 roku zwodowano SS \u201eKaiserin Auguste Victoria\u201d \u2013 w\u00f3wczas najwi\u0119kszy statek pasa\u017cerski \u015bwiata. W szczytowym okresie zak\u0142ad zatrudnia\u0142 ponad 7000 os\u00f3b.<\/p>\n<\/li>\n<li data-start=\"4001\" data-end=\"4185\">\n<p data-start=\"4003\" data-end=\"4185\"><strong data-start=\"4003\" data-end=\"4026\">Stettiner Oderwerke<\/strong> \u2013 druga wielka stocznia, za\u0142o\u017cona w 1854 roku, specjalizowa\u0142a si\u0119 w budowie statk\u00f3w handlowych i okr\u0119t\u00f3w wojennych, w tym U-Boot\u00f3w podczas II wojny \u015bwiatowej.<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p data-start=\"4187\" data-end=\"4361\">Mimo kryzysu po I wojnie \u015bwiatowej Szczecin pozosta\u0142 jednym z kluczowych o\u015brodk\u00f3w stoczniowych Niemiec, stale modernizuj\u0105c produkcj\u0119 i zwi\u0119kszaj\u0105c tona\u017c budowanych jednostek.<\/p>\n<h2 data-start=\"4368\" data-end=\"4408\">Infrastruktura \u2013 krwiobieg gospodarki<\/h2>\n<p data-start=\"4410\" data-end=\"4487\">Rozw\u00f3j przemys\u0142u nie by\u0142by mo\u017cliwy bez sprawnej infrastruktury transportowej.<\/p>\n<h3 data-start=\"4489\" data-end=\"4515\">Porty \u2013 bramy na \u015bwiat<\/h3>\n<ul data-start=\"4517\" data-end=\"5117\">\n<li data-start=\"4517\" data-end=\"4809\">\n<p data-start=\"4519\" data-end=\"4809\"><strong data-start=\"4519\" data-end=\"4531\">Szczecin<\/strong> \u2013 najwi\u0119kszy port regionu, o charakterze morsko-rzecznym. Budowa linii kolejowych, otwarcie Kana\u0142u Piastowskiego w 1880 roku oraz utworzenie portu wolnoc\u0142owego w 1898 roku uczyni\u0142y go jednym z najwa\u017cniejszych w\u0119z\u0142\u00f3w prze\u0142adunkowych dla w\u0119gla ze \u015al\u0105ska, zbo\u017ca, rud i drobnicy.<\/p>\n<\/li>\n<li data-start=\"4810\" data-end=\"4959\">\n<p data-start=\"4812\" data-end=\"4959\"><strong data-start=\"4812\" data-end=\"4827\">\u015awinouj\u015bcie<\/strong> \u2013 znaczenie portu wzros\u0142o po budowie pot\u0119\u017cnych falochron\u00f3w (1818\u20131829) oraz najwy\u017cszej w\u00f3wczas w Europie latarni morskiej (1857).<\/p>\n<\/li>\n<li data-start=\"4960\" data-end=\"5117\">\n<p data-start=\"4962\" data-end=\"5117\"><strong data-start=\"4962\" data-end=\"4975\">Ko\u0142obrzeg<\/strong> \u2013 port o \u015bredniowiecznych tradycjach hanzeatyckich, kt\u00f3ry w XIX wieku prze\u017cy\u0142 odrodzenie dzi\u0119ki rozwojowi \u017ceglugi pasa\u017cerskiej i rybo\u0142\u00f3wstwa.<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h3 data-start=\"5119\" data-end=\"5159\">Kolej \u2013 sie\u0107, kt\u00f3ra po\u0142\u0105czy\u0142a region<\/h3>\n<p data-start=\"5161\" data-end=\"5486\">Pomorze Zachodnie posiada\u0142o jedn\u0105 z najg\u0119stszych sieci kolejowych w Europie. Szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142y koleje w\u0105skotorowe \u2013 ich \u0142\u0105czna d\u0142ugo\u015b\u0107 na pocz\u0105tku XX wieku wynosi\u0142a oko\u0142o 740 km. Sieci gryficka, stargardzka czy ko\u0142obrzeska \u0142\u0105czy\u0142y wsie i miasteczka z g\u0142\u00f3wnymi liniami oraz portami, integruj\u0105c ca\u0142y region gospodarczo.<\/p>\n<h2 data-start=\"5493\" data-end=\"5520\">Przemys\u0142 poza Szczecinem<\/h2>\n<p data-start=\"5522\" data-end=\"5896\">Cho\u0107 Szczecin dominowa\u0142, inne miasta r\u00f3wnie\u017c rozwija\u0142y w\u0142asne specjalizacje. Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142o rybo\u0142\u00f3wstwo i przemys\u0142 rybny, skoncentrowane g\u0142\u00f3wnie w Ko\u0142obrzegu i \u015awinouj\u015bciu. W ko\u0144cu XIX wieku pojawi\u0142y si\u0119 pierwsze kutry motorowe, a w portach budowano specjalne baseny rybackie. By\u0142 to istotny element lokalnej gospodarki, cho\u0107 o mniejszej skali ni\u017c przemys\u0142 stoczniowy.<\/p>\n<h2 data-start=\"5903\" data-end=\"5946\">Wojny \u015bwiatowe \u2013 od zbroje\u0144 do zgliszczy<\/h2>\n<p data-start=\"5948\" data-end=\"6037\">Obie wojny \u015bwiatowe wstrz\u0105sn\u0119\u0142y pomorsk\u0105 gospodark\u0105, ostatecznie prowadz\u0105c do jej upadku.<\/p>\n<h3 data-start=\"6039\" data-end=\"6081\">I wojna \u015bwiatowa i okres mi\u0119dzywojenny<\/h3>\n<p data-start=\"6083\" data-end=\"6350\">Kl\u0119ska Niemiec w 1918 roku przynios\u0142a g\u0142\u0119boki kryzys. Traktat wersalski zakaza\u0142 produkcji okr\u0119t\u00f3w wojennych, co doprowadzi\u0142o do likwidacji stoczni Vulcan w 1927 roku. Jednak w latach 30. przemys\u0142 ponownie si\u0119 odrodzi\u0142 i zosta\u0142 podporz\u0105dkowany przygotowaniom wojennym.<\/p>\n<h3 data-start=\"6352\" data-end=\"6373\">II wojna \u015bwiatowa<\/h3>\n<p data-start=\"6375\" data-end=\"6621\">Gospodarka Pomorza zosta\u0142a ca\u0142kowicie przestawiona na produkcj\u0119 zbrojeniow\u0105. Stocznie w Szczecinie masowo budowa\u0142y U-Booty i torpedowce. W Policach powsta\u0142a gigantyczna fabryka benzyny syntetycznej Hydrierwerke P\u00f6litz AG, kluczowa dla III Rzeszy.<\/p>\n<p data-start=\"6623\" data-end=\"6764\">Od 1944 roku alianckie naloty systematycznie niszczy\u0142y porty, stocznie i fabryki. Ostateczne zniszczenie przynios\u0142o natarcie Armii Czerwonej.<\/p>\n<h2 data-start=\"6771\" data-end=\"6816\">1945 \u2013 koniec niemieckiej ery przemys\u0142owej<\/h2>\n<p data-start=\"6818\" data-end=\"6919\">Wiosna 1945 roku oznacza\u0142a kres niemieckiego przemys\u0142u na Pomorzu Zachodnim. Obraz by\u0142 katastrofalny:<\/p>\n<ul data-start=\"6921\" data-end=\"7155\">\n<li data-start=\"6921\" data-end=\"6987\">\n<p data-start=\"6923\" data-end=\"6987\">Szczecin zniszczony w oko\u0142o 65%, infrastruktura portowa w 80%;<\/p>\n<\/li>\n<li data-start=\"6988\" data-end=\"7025\">\n<p data-start=\"6990\" data-end=\"7025\">Ko\u0142obrzeg zniszczony w ponad 90%;<\/p>\n<\/li>\n<li data-start=\"7026\" data-end=\"7068\">\n<p data-start=\"7028\" data-end=\"7068\">stocznie niemal ca\u0142kowicie zrujnowane;<\/p>\n<\/li>\n<li data-start=\"7069\" data-end=\"7155\">\n<p data-start=\"7071\" data-end=\"7155\">liczne maszyny i urz\u0105dzenia wywiezione do Zwi\u0105zku Radzieckiego jako zdobycz wojenna.<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p data-start=\"7157\" data-end=\"7417\">Pot\u0119ga budowana przez dekady obr\u00f3ci\u0142a si\u0119 w perzyn\u0119. Pozosta\u0142y jednak porty, kana\u0142y, linie kolejowe i urbanistyczne fundamenty \u2013 baza, na kt\u00f3rej w nowej, powojennej rzeczywisto\u015bci mia\u0142 rozpocz\u0105\u0107 si\u0119 kolejny rozdzia\u0142 w przemys\u0142owej historii Pomorza Zachodniego.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kiedy my\u015blimy o Pomorzu Zachodnim sprzed 1945 roku, przed oczami staje nam zazwyczaj obraz rolniczej krainy, wielkich maj\u0105tk\u00f3w ziemskich i nadmorskich kurort\u00f3w. To prawda \u2013 lecz tylko cz\u0119\u015bciowa. W cieniu p\u00f3l i pla\u017c, przez ponad sto lat, region budowa\u0142 imponuj\u0105c\u0105 pot\u0119g\u0119 przemys\u0142ow\u0105. Jej sercem by\u0142 Szczecin (\u00f3wczesny Stettin), a krwiobiegiem \u2013 Odra, Ba\u0142tyk i g\u0119sta [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":721,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"two_page_speed":[],"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[10],"tags":[],"class_list":["post-720","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/720","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=720"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/720\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":725,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/720\/revisions\/725"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/721"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=720"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=720"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=720"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}