{"id":942,"date":"2026-04-12T04:00:45","date_gmt":"2026-04-12T06:00:45","guid":{"rendered":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/?p=942"},"modified":"2026-04-12T04:16:13","modified_gmt":"2026-04-12T06:16:13","slug":"bethanien-w-szczecinie-historia-zapomnianego-dziela-milosierdzia-do-1945-roku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/?p=942","title":{"rendered":"Bethanien w Szczecinie: historia zapomnianego dzie\u0142a mi\u0142osierdzia do 1945 roku"},"content":{"rendered":"<p>Na mapie historycznego Szczecina istnieje miejsce niezwyk\u0142e, kt\u00f3rego monumentalna, ceglana architektura do dzi\u015b budzi podziw w dzielnicy \u0141\u0119kno. To dawny kompleks opieku\u0144czy \u201eBethanien\u201d, pot\u0119\u017cna instytucja charytatywna, kt\u00f3ra przez ponad 75 lat kszta\u0142towa\u0142a spo\u0142eczne i religijne \u017cycie niemieckiego Stettina. Jego historia, pe\u0142na po\u015bwi\u0119cenia, rozwoju i tragicznego ko\u0144ca, jest cz\u0119sto mylona z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 polskiego zgromadzenia Si\u00f3str Betanek. Niniejszy artyku\u0142 ma na celu przybli\u017cenie dziej\u00f3w tego niezwyk\u0142ego miejsca i wyja\u015bnienie kluczowych r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy tymi dwiema, zupe\u0142nie odr\u0119bnymi, instytucjami.<\/p>\n<h2>\u201eBethanien\u201d i \u201eBetanki\u201d \u2013 wyja\u015bnienie pomy\u0142ki<\/h2>\n<p>Zanim zag\u0142\u0119bimy si\u0119 w histori\u0119 szczeci\u0144skiego kompleksu, nale\u017cy jednoznacznie rozr\u00f3\u017cni\u0107 dwie instytucje, kt\u00f3re \u0142\u0105czy jedynie podobie\u0144stwo nazwy.<\/p>\n<ul>\n<li><strong>Diakonissen- und Krankenhaus Bethanien<\/strong> w Szczecinie (Stettinie) by\u0142 niemieckim, protestanckim dzie\u0142em diakonijnym, za\u0142o\u017conym w 1869 roku. Pracowa\u0142y w nim <strong>diakonisy<\/strong> \u2013 kobiety po\u015bwi\u0119caj\u0105ce \u017cycie s\u0142u\u017cbie chorym i potrzebuj\u0105cym w duchu ewangelickim. Instytucja ta dzia\u0142a\u0142a w Szczecinie do 1945 roku.<\/li>\n<li><strong>Zgromadzenie Si\u00f3str Rodziny Beta\u0144skiej<\/strong>, popularnie zwane <strong>Siostrami Betankami<\/strong>, to polskie, katolickie zgromadzenie zakonne. Zosta\u0142o za\u0142o\u017cone w 1930 roku przez ks. J\u00f3zefa Ma\u0142ysiaka SDS. Jego g\u0142\u00f3wnym celem jest wspieranie kap\u0142an\u00f3w w pracy duszpasterskiej. Zgromadzenie to nie mia\u0142o \u017cadnych plac\u00f3wek ani nie prowadzi\u0142o dzia\u0142alno\u015bci w Szczecinie przed 1945 rokiem.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Wszelkie skojarzenia szpitala przy dzisiejszej ulicy Wawrzyniaka z polskimi Siostrami Betankami s\u0105 wi\u0119c historycznie nieuzasadnione i wynikaj\u0105 wy\u0142\u0105cznie ze zbie\u017cno\u015bci nazw.<\/p>\n<h2>Geneza i za\u0142o\u017cyciele \u201eBethanien\u201d<\/h2>\n<p>Impuls do stworzenia w Szczecinie profesjonalnej opieki piel\u0119gniarskiej opartej na chrze\u015bcija\u0144skich warto\u015bciach da\u0142 wyk\u0142ad Theodora Fliednera z Kaiserswerth w 1850 roku. Idea ta znalaz\u0142a podatny grunt w dzia\u0142aj\u0105cym od 1849 roku \u201eStowarzyszeniu Misji Wewn\u0119trznej na Pomorzu\u201d (Verein f\u00fcr Innere Mission in Pommern).<\/p>\n<p>Kluczow\u0105 postaci\u0105 dla powstania \u201eBethanien\u201d by\u0142 <strong>Johannes Quistorp<\/strong>, szczeci\u0144ski przemys\u0142owiec i jeden z najwi\u0119kszych filantrop\u00f3w w historii miasta. W 1866 roku na gruntach podarowanych przez Quistorpa powsta\u0142 \u201eErnestinenhof\u201d \u2013 plac\u00f3wka dla m\u0142odych dziewcz\u0105t, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 zal\u0105\u017ckiem przysz\u0142ego kompleksu. Trzy lata p\u00f3\u017aniej, w 1869 roku, Quistorp przekaza\u0142 20 m\u00f3rg ziemi oraz b\u0119d\u0105cy w budowie gmach na rzecz nowo powo\u0142anej instytucji: <strong>Diakonissen- und Krankenhaus Bethanien<\/strong> (Zak\u0142ad Diakonis i Szpital Betania). Oficjalna inauguracja odby\u0142a si\u0119 28 listopada 1869 roku.<\/p>\n<h2>Kompleks \u201eBethanien\u201d \u2013 miasto w mie\u015bcie<\/h2>\n<p>Na rozleg\u0142ym terenie mi\u0119dzy dzisiejszymi ulicami Wawrzyniaka (dawniej Alleestra\u00dfe) a Mickiewicza (dawniej Kreckower Stra\u00dfe) powsta\u0142 imponuj\u0105cy zesp\u00f3\u0142 budynk\u00f3w z czerwonej, nietynkowanej ceg\u0142y, wzniesionych w stylu pawilonowym po\u015br\u00f3d bujnej zieleni. Do najwa\u017cniejszych obiekt\u00f3w nale\u017ca\u0142y:<\/p>\n<ul>\n<li><strong>Dom Macierzysty (1871):<\/strong> G\u0142\u00f3wny i najwi\u0119kszy budynek kompleksu (dzi\u015b ul. Wawrzyniaka 7d-7g), mieszcz\u0105cy pokoje dla 40 diakonis, sale dla 40 pacjent\u00f3w oraz kaplic\u0119 na 400 os\u00f3b, kt\u00f3ra pe\u0142ni\u0142a r\u00f3wnie\u017c funkcj\u0119 ko\u015bcio\u0142a parafialnego dla dynamicznie rozwijaj\u0105cej si\u0119 dzielnicy Westend.<\/li>\n<li><strong>Schronisko dla dziewcz\u0105t (1869):<\/strong> Pierwszy budynek kompleksu (ul. Wawrzyniaka 8).<\/li>\n<li><strong>Oddzia\u0142 kobiecy (1882):<\/strong> Zlokalizowany przy ul. Mickiewicza 45.<\/li>\n<li><strong>Budynek przyj\u0119\u0107 i operacyjny (1893):<\/strong> Nowoczesny obiekt przy ul. Mickiewicza 49.<\/li>\n<li><strong>Oddzia\u0142y m\u0119skie:<\/strong> W tym tzw. \u201ewielki barak m\u0119ski\u201d z 1871 roku oraz nowsze budynki z lat 1895 i 1902.<\/li>\n<li><strong>Oddzia\u0142 zaka\u017any (1905):<\/strong> Przeznaczony dla pacjent\u00f3w z b\u0142onic\u0105 i szkarlatyn\u0105 (ul. Mickiewicza 55).<\/li>\n<li><strong>Dom dla emerytowanych diakonis (\u201eFeierabendhaus\u201d, 1904):<\/strong> Skrzyd\u0142o dobudowane do gmachu g\u0142\u00f3wnego.<\/li>\n<li><strong>Budynek seminarium i szko\u0142y (1928):<\/strong> Powsta\u0142y po przebudowie zakupionego w 1919 roku lokalu rozrywkowego \u201eTivoli\u201d (ul. Wawrzyniaka 5).<\/li>\n<li><strong>Cmentarz:<\/strong> Za\u0142o\u017cony w 1891 roku na terenie zak\u0142adu, z kaplic\u0105 cmentarn\u0105 z 1895 roku. Pochowano na nim zar\u00f3wno pacjent\u00f3w, diakonisy, jak i samego Johannesa Quistorpa oraz jego syna Martina.<\/li>\n<\/ul>\n<h2>Dzia\u0142alno\u015b\u0107 charytatywna, edukacyjna i spo\u0142eczna<\/h2>\n<p>Sercem \u201eBethanien\u201d by\u0142a praca diakonis, kt\u00f3re realizowa\u0142y swoje powo\u0142anie na wielu polach.<\/p>\n<h3>Opieka zdrowotna i praca socjalna<\/h3>\n<p>G\u0142\u00f3wnym filarem dzia\u0142alno\u015bci by\u0142 szpital, kt\u00f3ry nieustannie si\u0119 rozwija\u0142. Ju\u017c w 1893 roku leczono w nim 1818 pacjent\u00f3w. Do 1911 roku liczba \u0142\u00f3\u017cek wzros\u0142a do 220. Opr\u00f3cz stacjonarnej opieki szpitalnej, diakonisy prowadzi\u0142y szeroko zakrojon\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 socjaln\u0105: opiekowa\u0142y si\u0119 dziewcz\u0119tami w schronisku, osobami starszymi oraz prowadzi\u0142y opiek\u0119 \u015brodowiskow\u0105 jako piel\u0119gniarki gminne. Ich praca wykracza\u0142a daleko poza Szczecin \u2013 do 1919 roku 362 siostry pracowa\u0142y w 113 plac\u00f3wkach na terenie ca\u0142ej prowincji Pomorze, Prus Zachodnich i Meklemburgii. Najwi\u0119ksza grupa, licz\u0105ca 20 si\u00f3str, pracowa\u0142a w Szpitalu Uniwersyteckim w Greifswaldzie.<\/p>\n<h3>Dzia\u0142alno\u015b\u0107 edukacyjna<\/h3>\n<p>\u201eBethanien\u201d by\u0142o r\u00f3wnie\u017c wa\u017cnym o\u015brodkiem edukacyjnym. Prowadzono szko\u0142\u0119 dla dziewcz\u0105t, a od 1928 roku tak\u017ce seminarium i centrum edukacyjne. Instytucja wspiera\u0142a r\u00f3wnie\u017c znajduj\u0105ce si\u0119 po drugiej stronie ulicy liceum \u201eFreidenhof\u201d. Przede wszystkim jednak \u201eBethanien\u201d by\u0142o miejscem formacji i kszta\u0142cenia setek diakonis.<\/p>\n<h3>Rola w \u017cyciu Szczecina<\/h3>\n<p>Instytucja odgrywa\u0142a kluczow\u0105 rol\u0119 w \u017cyciu religijnym i spo\u0142ecznym miasta. Jej kaplica s\u0142u\u017cy\u0142a jako ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, a ca\u0142y kompleks by\u0142 centrum protestanckiej dzia\u0142alno\u015bci diakonijnej na Pomorzu. Przez 38 lat (od 1871 roku) zak\u0142adem kierowa\u0142 duet: pastor Julius Brandt i prze\u0142o\u017cona Philippine Mangelsdorff, kt\u00f3rzy nadali mu wyj\u0105tkowy charakter.<\/p>\n<h2>Okres wojen \u015bwiatowych i mi\u0119dzywojnia<\/h2>\n<p>Podczas I wojny \u015bwiatowej jeden z oddzia\u0142\u00f3w m\u0119skich ponownie przekszta\u0142cono w szpital wojskowy (lazaret), w kt\u00f3rym do 1919 roku leczono blisko 4000 rannych i chorych \u017co\u0142nierzy. W samym tylko 1918 roku opiek\u0105 obj\u0119to prawie 2500 pacjent\u00f3w cywilnych.<\/p>\n<p>Okres mi\u0119dzywojenny to czas dalszego rozwoju. W 1917 roku, dzi\u0119ki wsparciu Martina Quistorpa (syna Johannesa), siostry zyska\u0142y dom wypoczynkowy \u201eHaus am Rabenstein\u201d w Szklarskiej Por\u0119bie. W 1929 roku przed g\u0142\u00f3wnym gmachem stan\u0119\u0142o marmurowe popiersie Martina, w dow\u00f3d uznania dla kontynuacji filantropijnego dzie\u0142a ojca. Liczba si\u00f3str w 1929 roku przekroczy\u0142a 460.<\/p>\n<h2>Losy podczas II wojny \u015bwiatowej i koniec w 1945 roku<\/h2>\n<p>Okres rz\u0105d\u00f3w nazistowskich przyni\u00f3s\u0142 instytucji powa\u017cne trudno\u015bci. W\u0142adze prowadzi\u0142y strategi\u0119 wypierania diakonis na rzecz tzw. \u201ebrunatnych si\u00f3str\u201d z Narodowosocjalistycznej Ludowej Opieki Spo\u0142ecznej (NSV). W 1937 roku zamkni\u0119to wspierane przez \u201eBethanien\u201d liceum \u201eFreidenhof\u201d, a w 1938 roku zerwano wszystkie umowy na prac\u0119 diakonis w przedszkolach i stacjach opieki Czerwonego Krzy\u017ca.<\/p>\n<p>Tragiczny koniec nadszed\u0142 w kwietniu 1945 roku. W obliczu zbli\u017caj\u0105cego si\u0119 frontu podj\u0119to decyzj\u0119 o ewakuacji szpitala. Podczas pr\u00f3by przeprawy przez Odr\u0119, \u0142odzie z personelem i pacjentami dosta\u0142y si\u0119 pod ostrza\u0142 wojsk radzieckich. Zgin\u0119\u0142o w\u00f3wczas oko\u0142o 80 diakonis.<\/p>\n<p>26 kwietnia 1945 roku, po zdobyciu miasta, Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a ca\u0142y kompleks \u201eBethanien\u201d, urz\u0105dzaj\u0105c w nim szpital wojskowy, kt\u00f3ry funkcjonowa\u0142 a\u017c do 1992 roku.<\/p>\n<h2>Dziedzictwo i pami\u0119\u0107<\/h2>\n<p>Cho\u0107 instytucja \u201eBethanien\u201d przesta\u0142a istnie\u0107 w Szczecinie w 1945 roku, jej materialne dziedzictwo przetrwa\u0142o. Ocala\u0142e diakonisy kontynuowa\u0142y swoj\u0105 misj\u0119 w innych miejscach, g\u0142\u00f3wnie w Ducherowie. Dzi\u015b dawne budynki kompleksu, wpisane do rejestru zabytk\u00f3w, s\u0142u\u017c\u0105 nowym celom \u2013 mieszcz\u0105 si\u0119 w nich wydzia\u0142y Uniwersytetu Szczeci\u0144skiego, szko\u0142y prywatne, studenckie centrum kultury i inne instytucje. Stanowi\u0105 one milcz\u0105cy pomnik niezwyk\u0142ego dzie\u0142a mi\u0142osierdzia, kt\u00f3re przez dekady by\u0142o ostoj\u0105 dla tysi\u0119cy chorych i potrzebuj\u0105cych w dawnym Szczecinie.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Na mapie historycznego Szczecina istnieje miejsce niezwyk\u0142e, kt\u00f3rego monumentalna, ceglana architektura do dzi\u015b budzi podziw w dzielnicy \u0141\u0119kno. To dawny kompleks opieku\u0144czy \u201eBethanien\u201d, pot\u0119\u017cna instytucja charytatywna, kt\u00f3ra przez ponad 75 lat kszta\u0142towa\u0142a spo\u0142eczne i religijne \u017cycie niemieckiego Stettina. Jego historia, pe\u0142na po\u015bwi\u0119cenia, rozwoju i tragicznego ko\u0144ca, jest cz\u0119sto mylona z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 polskiego zgromadzenia Si\u00f3str Betanek. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":945,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"two_page_speed":[],"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[11],"tags":[],"class_list":["post-942","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-szczecin"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/942","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=942"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/942\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":946,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/942\/revisions\/946"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/945"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=942"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=942"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=942"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}