Rozw\u00f3j kolei \u017celaznej w XIX wieku by\u0142 jednym z najwa\u017cniejszych czynnik\u00f3w transformacji gospodarczej i spo\u0142ecznej Europy. Na Pomorzu Zachodnim, b\u0119d\u0105cym w\u00f3wczas cz\u0119\u015bci\u0105 Kr\u00f3lestwa Prus, pojawienie si\u0119 stalowych szlak\u00f3w na zawsze zmieni\u0142o oblicze regionu, \u0142\u0105cz\u0105c port w Szczecinie z zapleczem l\u0105dowym i otwieraj\u0105c prowincj\u0119 na nowe rynki. Historia kolei na tych ziemiach to opowie\u015b\u0107 o ambicjach, strategicznych interesach militarnych i rewolucji gospodarczej, kt\u00f3ra dobieg\u0142a ko\u0144ca wraz z II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105.<\/p>\n
Impulsem do budowy kolei na Pomorzu by\u0142a rewolucja przemys\u0142owa i rosn\u0105ce potrzeby transportowe Szczecina, kt\u00f3ry w pierwszej po\u0142owie XIX wieku prze\u017cywa\u0142 dynamiczny rozw\u00f3j.<\/p>\n
Historia pomorskiej kolei rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 15 sierpnia 1843 roku<\/strong>, kiedy do Szczecina wjecha\u0142 pierwszy poci\u0105g parowy z Berlina. Inicjatywa budowy tej linii wysz\u0142a ze strony szczeci\u0144skiej bur\u017cuazji, kt\u00f3ra ju\u017c w 1835 roku opublikowa\u0142a pierwszy projekt. Brak zgody i finansowania ze strony rz\u0105du pruskiego op\u00f3\u017ani\u0142 realizacj\u0119, jednak uchwalona w 1838 roku ustawa o budowie kolei otworzy\u0142a drog\u0119 do inwestycji. Budow\u0119 rozpocz\u0119to 3 sierpnia 1840 roku z inicjatywy Towarzystwa Kolei \u017belaznej Berli\u0144sko-Szczeci\u0144skiej (Berlin-Stettiner Eisenbahn-Gesellschaft). Licz\u0105ca 134 km trasa po\u0142\u0105czy\u0142a stolic\u0119 Prus z kluczowym portem nad Ba\u0142tykiem. Pierwszy odcinek z Berlina do Eberswalde uruchomiono w 1842 roku, a ca\u0142a linia sta\u0142a si\u0119 przejezdna rok p\u00f3\u017aniej. Uroczysto\u015b\u0107 otwarcia zaszczyci\u0142 swoj\u0105 obecno\u015bci\u0105 kr\u00f3l Prus Fryderyk Wilhelm IV. Pocz\u0105tkowo podr\u00f3\u017c trwa\u0142a oko\u0142o 4,5 godziny. Ze wzgl\u0119du na rosn\u0105ce znaczenie, do 1873 roku ca\u0142a linia sta\u0142a si\u0119 dwutorowa.<\/p>\n Sukces po\u0142\u0105czenia z Berlinem zach\u0119ci\u0142 szczeci\u0144skich przemys\u0142owc\u00f3w do dalszej ekspansji. Kluczowe by\u0142o po\u0142\u0105czenie z Wielkopolsk\u0105 w celu zapewnienia \u0142adunk\u00f3w dla portu. Ju\u017c w 1844 roku uzyskano koncesj\u0119 na budow\u0119 linii do Stargardu, a nast\u0119pnie do Poznania. Pierwszy poci\u0105g dotar\u0142 do Stargardu 1 maja 1846 roku<\/strong>, a ca\u0142a trasa do Poznania zosta\u0142a uko\u0144czona w sierpniu 1848 roku.<\/p>\n Wkr\u00f3tce potem pa\u0144stwo pruskie przyst\u0105pi\u0142o do budowy strategicznej Kolei Wschodniej (Ostbahn)<\/strong>, kt\u00f3ra mia\u0142a po\u0142\u0105czy\u0107 Berlin z Kr\u00f3lewcem. W latach 1851-1857, zanim powsta\u0142 kr\u00f3tszy odcinek, poci\u0105gi na tej trasie kursowa\u0142y przez Szczecin i Stargard, a nast\u0119pnie przez Krzy\u017c i Bydgoszcz, co dodatkowo zwi\u0119kszy\u0142o znaczenie szczeci\u0144skiego w\u0119z\u0142a kolejowego. W 1851 roku pa\u0144stwowa Kolej Wschodnia przej\u0119\u0142a zarz\u0105d nad prywatn\u0105 dot\u0105d lini\u0105 Szczecin-Pozna\u0144.<\/p>\n Druga po\u0142owa XIX wieku to okres intensywnej budowy sieci kolejowej, motywowanej zar\u00f3wno wzgl\u0119dami gospodarczymi, jak i militarnymi.<\/p>\n Ze wzgl\u0119d\u00f3w strategiczno-wojskowych zdecydowano o budowie linii kolejowej wzd\u0142u\u017c wybrze\u017ca Ba\u0142tyku, kt\u00f3ra mia\u0142a po\u0142\u0105czy\u0107 Szczecin z Gda\u0144skiem i Kr\u00f3lewcem. Koncesj\u0119 na budow\u0119 uzyska\u0142o Towarzystwo Kolei Berli\u0144sko-Szczeci\u0144skiej. Linia bieg\u0142a ze Stargardu przez Chociwel, \u015awidwin, Bia\u0142ogard, Koszalin, S\u0142upsk i L\u0119bork.<\/p>\n W kolejnych latach sie\u0107 g\u0119stnia\u0142a.<\/p>\n Pod koniec lat 70. XIX wieku rz\u0105d pruski rozpocz\u0105\u0142 proces nacjonalizacji kluczowych linii kolejowych. 15 grudnia 1881 roku<\/strong> powo\u0142ano Kr\u00f3lewsk\u0105 Dyrekcj\u0119 Kolei w Szczecinie<\/strong>, kt\u00f3ra przej\u0119\u0142a zarz\u0105d nad sieci\u0105 kolejow\u0105 w regionie, inicjuj\u0105c budow\u0119 kolejnych po\u0142\u0105cze\u0144, m.in. linii Szczecin Niebuszewo-Jasienica, kluczowej dla obs\u0142ugi zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych.<\/p>\n Pod koniec XIX wieku, gdy g\u0142\u00f3wna sie\u0107 kolejowa by\u0142a ju\u017c w du\u017cej mierze ukszta\u0142towana, na Pomorzu rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 boom na koleje w\u0105skotorowe (Kleinbahnen). By\u0142y one odpowiedzi\u0105 na potrzeby transportowe rolnictwa i lokalnego przemys\u0142u na obszarach oddalonych od g\u0142\u00f3wnych magistrali. Budowa linii normalnotorowych by\u0142a zbyt kosztowna, a koleje w\u0105skotorowe, ta\u0144sze w budowie nawet o 50%, okaza\u0142y si\u0119 idealnym rozwi\u0105zaniem.<\/p>\n Impulsem do ich rozwoju by\u0142a pruska ustawa o kolejach w\u0105skotorowych i prywatnych bocznicach z 27 lipca 1892 roku<\/strong>, kt\u00f3ra oferowa\u0142a samorz\u0105dom i prywatnym inwestorom dotacje oraz niskooprocentowane po\u017cyczki. Dzi\u0119ki temu na Pomorzu powsta\u0142a jedna z najg\u0119stszych sieci w\u0105skotorowych w Europie. Dominowa\u0142y dwa rozstawy szyn: 1000 mm<\/strong> (473 km) oraz 750 mm<\/strong> (318 km).<\/p>\n Kluczow\u0105 rol\u0119 w tym procesie odegra\u0142a firma Lenz & Co. GmbH<\/strong>, kt\u00f3ra nie tylko dostarcza\u0142a kapita\u0142 i standaryzacj\u0119 techniczn\u0105, ale tak\u017ce zarz\u0105dza\u0142a wieloma nowo powsta\u0142ymi liniami. Kolejki te sta\u0142y si\u0119 krwiobiegiem gospodarki rolnej, transportuj\u0105c p\u0142ody rolne z wielkich maj\u0105tk\u00f3w junkierskich (ziemniaki, zbo\u017ce, buraki cukrowe) do cukrowni, krochmalni, gorzelni i na rynki zbytu.<\/p>\n Do najwa\u017cniejszych sieci w\u0105skotorowych nale\u017ca\u0142y:<\/p>\n Po 1914 roku budowa nowych linii kolejowych na Pomorzu praktycznie usta\u0142a. I wojna \u015bwiatowa przynios\u0142a wzrost przewoz\u00f3w na potrzeby wojska, ale powojenny kryzys gospodarczy lat 20. i 30. zahamowa\u0142 rozw\u00f3j. Dodatkowo rosn\u0105ca motoryzacja i budowa dr\u00f3g zacz\u0119\u0142y stanowi\u0107 konkurencj\u0119 dla transportu szynowego.<\/p>\n Wraz z doj\u015bciem do w\u0142adzy nazist\u00f3w, kolej ponownie zyska\u0142a na znaczeniu w ramach przygotowa\u0144 do wojny. W 1922 roku dyrekcj\u0119 w Szczecinie przemianowano na Reichsbahndirektion Stettin (RBD Stettin)<\/strong>. Zarz\u0105dza\u0142a ona sieci\u0105 ponad 1200 km linii g\u0142\u00f3wnych i 1800 km linii drugorz\u0119dnych. W 1937 roku powo\u0142ano Dyrekcj\u0119 Kolei Krajowych Pomorza (Landesbahn-Direktion Pommern)<\/strong> w Szczecinie, kt\u00f3ra do 1940 roku skonsolidowa\u0142a wszystkie koleje w\u0105skotorowe i powiatowe, faktycznie je nacjonalizuj\u0105c.<\/p>\n II wojna \u015bwiatowa przynios\u0142a ogromne zniszczenia infrastruktury kolejowej. Linie i w\u0119z\u0142y kolejowe by\u0142y jednymi z g\u0142\u00f3wnych cel\u00f3w bombardowa\u0144 lotniczych ju\u017c od pierwszych dni wojny.<\/p>\n Koniec wojny okaza\u0142 si\u0119 katastrofalny dla pomorskiej kolei. Wycofuj\u0105ce si\u0119 wojska niemieckie celowo niszczy\u0142y infrastruktur\u0119, aby spowolni\u0107 post\u0119py Armii Czerwonej. Na przyk\u0142ad w marcu 1945 roku w Gda\u0144sku wysadzono w powietrze kluczowe wiadukty kolejowe.<\/p>\n Jednak najwi\u0119ksze straty sie\u0107 ponios\u0142a ju\u017c po przej\u015bciu frontu. Armia Czerwona w ramach reparacji wojennych przyst\u0105pi\u0142a do masowego demonta\u017cu tor\u00f3w. Rozebrano m.in. linie Byt\u00f3w\u2013L\u0119bork, Byt\u00f3w\u2013Miastko czy Kamie\u0144 Pomorski\u2013Trzebiat\u00f3w. Szyny, a niekiedy ca\u0142y tabor, wywo\u017cono do Zwi\u0105zku Radzieckiego. Nawet jednotorowa trasa Szczecin-Berlin zosta\u0142a na kilkudziesi\u0119ciokilometrowym odcinku pozbawiona tor\u00f3w.<\/p>\n W chaosie pierwszych powojennych miesi\u0119cy polscy osadnicy, przybywaj\u0105cy poci\u0105gami na Pomorze Zachodnie, byli nara\u017ceni na ogromne niebezpiecze\u0144stwo. Szczeg\u00f3lnie od sierpnia do listopada 1945 roku na trasach kolejowych, zw\u0142aszcza mi\u0119dzy Szczecinem a Stargardem, grasowa\u0142y uzbrojone bandy, z\u0142o\u017cone g\u0142\u00f3wnie z maruder\u00f3w i dezerter\u00f3w z Armii Czerwonej. Napadali oni na poci\u0105gi, rabuj\u0105c pasa\u017cer\u00f3w z dobytku, pieni\u0119dzy i kosztowno\u015bci. Mimo tych zagro\u017ce\u0144, polskie w\u0142adze rozpocz\u0119\u0142y proces przejmowania i odbudowy zniszczonej infrastruktury. Pierwsz\u0105 powojenn\u0105 siedzib\u0105 Dyrekcji Okr\u0119gowej Kolei Pa\u0144stwowych na Pomorzu Zachodnim zosta\u0142 Szczecinek, sk\u0105d p\u00f3\u017aniej przeniesiono j\u0105 do Szczecina.<\/p>\n Do 1945 roku kolej \u017celazna zintegrowa\u0142a Pomorze, stworzy\u0142a jego krwiobieg gospodarczy i pozostawi\u0142a po sobie trwa\u0142e dziedzictwo. Mimo ogromnych zniszcze\u0144 wojennych i powojennego demonta\u017cu, g\u0142\u00f3wny szkielet sieci kolejowej, najwa\u017cniejsze dworce, mosty i wiadukty przetrwa\u0142y. To w\u0142a\u015bnie ta infrastruktura sta\u0142a si\u0119 podstaw\u0105 do odbudowy i rozwoju kolei w polskim okresie historii Pomorza Zachodniego, cho\u0107 wiele lokalnych i w\u0105skotorowych linii nigdy ju\u017c nie odzyska\u0142o dawnej \u015bwietno\u015bci.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Rozw\u00f3j kolei \u017celaznej w XIX wieku by\u0142 jednym z najwa\u017cniejszych czynnik\u00f3w transformacji gospodarczej i spo\u0142ecznej Europy. Na Pomorzu Zachodnim, b\u0119d\u0105cym w\u00f3wczas cz\u0119\u015bci\u0105 Kr\u00f3lestwa Prus, pojawienie si\u0119 stalowych szlak\u00f3w na zawsze zmieni\u0142o oblicze regionu, \u0142\u0105cz\u0105c port w Szczecinie z zapleczem l\u0105dowym i otwieraj\u0105c prowincj\u0119 na nowe rynki. Historia kolei na tych ziemiach to opowie\u015b\u0107 o ambicjach, […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":970,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"two_page_speed":[],"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[136],"tags":[],"class_list":["post-969","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pomorze-zachodnie"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/969","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=969"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/969\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":974,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/969\/revisions\/974"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/970"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=969"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=969"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ostatnigasiswiatlo.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=969"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Ekspansja na wsch\u00f3d i po\u0142udnie<\/h3>\n
G\u0142\u00f3wne linie i po\u0142\u0105czenia regionalne<\/h2>\n
Kolej wewn\u0105trzpomorska (Hinterpommersche Eisenbahn)<\/h3>\n
\n
Inne wa\u017cne po\u0142\u0105czenia i nacjonalizacja<\/h3>\n
\n
Rewolucja w\u0105skotorowa<\/h2>\n
\n
Kolej w czasach wojen i w okresie mi\u0119dzywojennym<\/h2>\n
II wojna \u015bwiatowa i jej konsekwencje<\/h2>\n
Zniszczenia i demonta\u017c w 1945 roku<\/h3>\n
„Poci\u0105gi grozy” i pocz\u0105tki polskiej administracji<\/h3>\n
Dziedzictwo, kt\u00f3re przetrwa\u0142o<\/h3>\n