Historia terenów dzisiejszego Parku im. Stefana Żeromskiego w Szczecinie sięga XVIII wieku, kiedy to obszar ten stanowił istotną część pruskiej twierdzy szczecińskiej. Znajdowały się tu umocnienia wojskowe, w tym Fort Leopold, wzniesiony w latach 1735–1741. Zanim stał się zielonym sercem miasta, teren ten pełnił zupełnie inną, niezwykle ważną funkcję – był główną nekropolią Szczecina.
Od fortyfikacji do nekropolii
W 1802 roku, po wydaniu dekretu zakazującego nowych pochówków w obrębie murów miejskich, na 5,5-hektarowej działce pomiędzy Fortem Leopold a wsią Grabowo założono Cmentarz Grabowski (Grabower Friedhof). Przez niemal sto lat służył on jako główny, wielowyznaniowy cmentarz miasta. Z biegiem lat nekropolia była rozbudowywana – w 1846 roku, a następnie w 1873 roku, po wyburzeniu Fortu Leopold i sąsiedniego Fortu Wilhelma, co pozwoliło na powiększenie terenu. Spoczęli tu wybitni mieszkańcy Szczecina, m.in. urzędnik państwowy Johann August Sack oraz malarz Eduard Hildebrandt.
Narodziny Grabower Anlagen
Pod koniec XIX wieku Cmentarz Grabowski osiągnął swoją pojemność i popadł w zaniedbanie. Otwarcie nowego, znacznie większego Cmentarza Centralnego (Hauptfriedhof) w 1901 roku przypieczętowało jego los. Władze miejskie podjęły decyzję o przekształceniu dawnego cmentarza w park publiczny.
W 1910 roku teren został oficjalnie otwarty dla publiczności jako Ogrody Grabowskie (Grabower Anlagen), nazywane również Anlagen an der Grabower Strasse ze względu na bliskość głównej arterii komunikacyjnej. Podczas tej transformacji usunięto większość nagrobków, jednak same groby nigdy nie zostały ekshumowane, a niektóre pomniki o wartości historycznej lub artystycznej zachowano. Celem przebudowy było zapewnienie szybko rozwijającemu się miastu nowoczesnej, centralnie położonej przestrzeni zielonej do wypoczynku i rekreacji.
Projekt i kluczowe elementy parku
Projekt Grabower Anlagen odzwierciedlał ideały urbanistyczne początku XX wieku, łącząc elementy formalne i uporządkowane z bardziej naturalistycznymi, swobodnymi układami. Architektura krajobrazu tworzyła płynne przejście od formalnego otoczenia miejskiego pobliskich budynków administracyjnych i bulwarów, takich jak Hakenterrasse (dzisiejsze Wały Chrobrego), do bardziej spokojnego wnętrza parkowego.
Park wyróżniał się bogatą i zróżnicowaną roślinnością. Gaje drzew i ozdobne krzewy definiowały przestrzenie, tworząc swoiste „zielone pokoje”. W późniejszym okresie park zyskał renomę arboretum, gromadząc blisko 200 gatunków drzew i krzewów. Woda stanowiła integralną część estetyki – park słynął ze swojego Goldfischteich (stawu ze złotymi rybkami), który był spokojnym punktem centralnym kompozycji. Zainstalowano również fontanny, szczególnie w pobliżu głównego budynku parkowego.
Najważniejsze budowle i pomniki
Park i jego najbliższe otoczenie gościły kilka istotnych dzieł architektonicznych i rzeźbiarskich. W 1912 roku otwarto Parkhaus (Dom Parkowy), zaprojektowany przez Wilhelma Meyera-Schwartau, który służył jako popularna kawiarnia i centrum życia towarzyskiego – budynek ten przetrwał do dziś jako Park Hotel. W 1913 roku w sąsiednim placu stanął okazały pomnik konny Fryderyka III autorstwa Ludwiga Manzela – wielki brązowy posąg, który miał przetrwać zaledwie trzy dekady. W parku znajdowała się również barokowa rzeźba Flory z ok. 1730 roku, piaskowcowa figura umieszczona tu w 1906 roku, oraz pomnik Sacka (Sack-Denkmal), upamiętniający Johanna Augusta Sacka, zachowany jeszcze z czasów cmentarnych.
Życie towarzyskie parku koncentrowało się wokół tych obiektów. Parkhaus był ulubionym miejscem spotkań przy kawie, a alejki służyły do spacerów i spokojnego cieszenia się pięknem otaczającego krajobrazu.
Lata wojenne i bezpośrednie następstwa
Okres II wojny światowej przyniósł znaczące zmiany w Grabower Anlagen. Najbardziej wymownym wydarzeniem było rozebranie brązowego pomnika konnego cesarza Fryderyka III w 1942 roku – los wspólny dla wielu tego typu monumentów w całych Niemczech, gdy zasoby kierowano na potrzeby wojenne.
Pod koniec wojny park nosił ślady konfliktu. Historyczna barokowa rzeźba Flory została częściowo zniszczona. Kaplica należąca do sąsiedniego cmentarza Kościoła Reformowanego Francuskiego, zamkniętego w 1937 roku, również uległa zniszczeniu podczas działań wojennych.
Bezpośrednio po zakończeniu wojny i przejęciu miasta przez polską administrację park otrzymał nową nazwę: Park im. Stefana Żeromskiego. Ta zmiana nazwy symbolizowała definitywne zerwanie z niemiecką przeszłością tego miejsca. Na początku lat 50. XX wieku usunięto większość pozostałych niemieckich nagrobków, co jeszcze bardziej utrwaliło nową tożsamość parku – choć szczątki ludzkie z jego stuletniego okresu jako cmentarza spoczywają tam do dziś.
Źródła: Wikipedia (Stefan Żeromski Park, Grabowo Cemetery), Sedina.pl, Repozytorium Politechniki Krakowskiej
