Winnice w okolicach Szczecina mają historię, która zatacza pełne koło — od średniowiecznych mnichów uprawiających winorośl na wzgórzach nad Odrą, przez dramatyczny upadek w XX wieku, aż po dzisiejszy renesans winiarstwa napędzany ociepleniem klimatu i pasją nowego pokolenia winiarzy. To opowieść o tradycji, która została przerwana, a następnie odrodziła się z nową siłą.
Średniowieczne początki: mnisi, książęta i wino z Odry
Tradycja uprawy winorośli na Pomorzu Zachodnim sięga 1228 roku, kiedy biskup Otto z Bambergu miał sprowadzić winorośl do regionu podczas swojej drugiej wyprawy misyjnej, by zapewnić wino na potrzeby Eucharystii. Wkrótce kluczową rolę w rozwoju winiarstwa odegrały zakony. W 1243 roku cysterki założyły klasztor i winnicę we wsi Frauendorf — dzisiejszym Golęcinie, dzielnicy Szczecina.
Winnice stały się stałym elementem krajobrazu na wzgórzach wzdłuż Odry, zarówno na północ, jak i na południe od Szczecina, w okolicach takich jak Grabowo, Golęcino czy Gocław. Produkowane tam wino — zarówno czerwone, jak i białe — trafiało na stół książąt pomorskich. Lokalne wino zyskało nawet pewną sławę: „Stettiner Rotwein” (szczecińskie czerwone wino) zostało wspomniane przez niemieckiego pisarza Theodora Fontane w jego dziele Meine Kinderjahre.
Trwanie i upadek
Winnice w Szczecinie i jego okolicach działały przez kolejne stulecia. Zapisy z 1864 roku wskazują, że w samym mieście wciąż prowadziło działalność czterech właścicieli winnic. Produkcja w Szczecinie miała trwać nieprzerwanie aż do 1945 roku. Późniejsze zniknięcie winiarstwa przypisuje się połączeniu kilku czynników — zniszczeniom II wojny światowej oraz okresowi niekorzystnych warunków klimatycznych, które utrudniły uprawę winorośli na tej północnej szerokości geograficznej.
Współczesne odrodzenie: klimat sprzyja winorośli
Współczesny powrót winiarstwa na Pomorze Zachodnie jest ściśle związany z globalnym ociepleniem. Wzrost średnich temperatur powietrza oraz wydłużenie okresu wegetacyjnego przesunęły granice opłacalnej uprawy winorośli na północ o szacunkowo 100–150 km, czyniąc okolice Szczecina odpowiednimi do uprawy winogron.
Lokalny terroir kształtuje łagodzący wpływ Morza Bałtyckiego oraz dużych zbiorników wodnych — Zalewu Szczecińskiego, jeziora Dąbie i Odry. Te elementy działają termoregulacyjnie, łagodząc ekstremalne temperatury i tworząc sprzyjające mikroklimaty dla winnic. Badania naukowe, w tym prowadzone na Zachodniopomorskim Uniwersytecie Technologicznym w Szczecinie, potwierdzają przydatność regionu i analizują, jak lokalne warunki klimatyczne wpływają na jakość oraz skład chemiczny winogron.
Kluczowe winnice i producenci
Od 2010 roku region przeżywa dynamiczny wzrost liczby winnic, umacniając swoją pozycję jako ważny obszar polskiego winiarstwa. Do najważniejszych producentów należą:
- Winnica Turnau — położona w Baniewicach niedaleko Szczecina, jest największą winnicą w Polsce. Posiadłość jest głównym motorem regionalnej enoturystyki, oferując zwiedzanie, degustacje i wydarzenia kulturalne. Zdobyła liczne nagrody za swoje wina.
- Winnice Kojder — rodzinna, ekologiczna winnica w Babinku, położona w otulinie Szczecińskiego Parku Krajobrazowego. Stawia na odmiany odporne na choroby grzybowe (PIWI), takie jak Souvignier Gris.
- Winnica Pałacu Rajkowo — położona w pobliżu Szczecina posiadłość uprawiająca około 16 500 krzewów winorośli, otwarta dla zwiedzających.
- Winnica Jassa — winnica w Kołowie specjalizująca się w winach musujących produkowanych metodą tradycyjną.
Ciekawym historycznym przypisem jest istnienie Stettyn Family Vineyards w Republice Południowej Afryki. Nazwę wybrał w XVIII wieku jeden z założycieli, by uczcić swoje rodzinne miasto Szczecin — nie ma ona jednak żadnego związku winiarskiego z polskim miastem.
Odmiany winogron, produkcja i regulacje
Współcześni winiarze z Pomorza Zachodniego uprawiają przede wszystkim odmiany dostosowane do chłodnego klimatu:
- Białe odmiany: Solaris, Johanniter, Seyval Blanc, Hibernal, Riesling i Chardonnay.
- Czerwone odmiany: Regent, Rondo, Pinot Noir i Cabernet Cortis.
Polski sektor winiarski jest regulowany przez Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa (KOWR), który prowadzi rejestr wszystkich producentów. W połowie 2023 roku w Polsce zarejestrowanych było ponad 500 winnic. Prawo przewiduje ułatwienia dla drobnych producentów wytwarzających mniej niż 100 hektolitrów rocznie z własnych winogron, upraszczając im wejście na rynek. Całe wino komercyjne podlega akcyzie, która od marca 2025 roku wynosi 222 zł za hektolitr.
Kultura wina, turystyka i uznanie
Enoturystyka jest kluczowym elementem rozwoju branży. Winnice takie jak Winnica Turnau z powodzeniem włączyły agroturystykę, wydarzenia kulturalne i degustacje do swoich modeli biznesowych. Rozkwitająca scena winiarska regionu jest świętowana podczas wydarzeń takich jak Festiwal Win Pomorza Zachodniego, organizowany na Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie. Choć nie jest tak duży jak najsłynniejszy polski festiwal winiarski — Winobranie w Zielonej Górze — stanowi ważne wydarzenie dla lokalnych producentów. Także samo miasto Szczecin wspiera rosnącą kulturę wina, czego przykładem są wyspecjalizowane wine bary, takie jak „Filia”, oferujące bogaty wybór europejskich win.
Dawniej a dziś: porównanie
| Cecha | Winiarstwo historyczne (ok. 1228–1945) | Winiarstwo współczesne (ok. 2010–dziś) |
|---|---|---|
| Główne motywacje | Potrzeby religijne (wino mszalne), zaopatrzenie dworu książęcego, konsumpcja lokalna. | Przedsięwzięcie komercyjne, enoturystyka, pasja przedsiębiorców. |
| Kluczowi aktorzy | Zakony (cystersi, benedyktyni), książęta pomorscy, lokalni właściciele ziemscy. | Prywatni przedsiębiorcy, gospodarstwa rodzinne (np. Turnau, Kojder), uczelnie rolnicze. |
| Warunki klimatyczne | Korzystały z ciepłych okresów średniowiecza; później upadek w chłodniejszych okresach. | Napędzane współczesnym ociepleniem klimatu, które podniosło temperatury i wydłużyło sezon wegetacyjny. |
| Odmiany winogron | Nieokreślone tradycyjne odmiany czerwone i białe (np. „Stettiner Rotwein”). | Głównie odporne hybrydy (PIWI), jak Solaris i Regent; także klasyczne odmiany jak Riesling i Pinot Noir. |
| Technologia i skala | Tradycyjne metody; produkcja na małą skalę dla rynków lokalnych. | Nowoczesna enologia, rolnictwo ekologiczne, zaawansowana technologia; dystrybucja krajowa i międzynarodowa. |
| Rola kulturowa | Element praktyki religijnej i życia arystokracji. | Czynnik tożsamości regionalnej, turystyki gastronomicznej i wydarzeń kulturalnych. |
Perspektywy na przyszłość
Przyszłość winiarstwa w Szczecinie i na Pomorzu Zachodnim wygląda obiecująco. Dalsze ocieplenie klimatu ma jeszcze poprawić warunki uprawy winogron, potencjalnie umożliwiając uprawę szerszej gamy klasycznych odmian Vitis vinifera. Region korzysta z silnego wsparcia naukowego ze strony instytucji takich jak Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny.
Głównymi wyzwaniami pozostaną zarządzanie ryzykiem związanym z chłodnym, wilgotnym klimatem — takim jak choroby grzybowe i wiosenne przymrozki. Jednak nastawienie branży na odporne odmiany PIWI, w połączeniu z rosnącym zainteresowaniem konsumentów lokalnymi produktami i enoturystyką, tworzy solidny fundament pod dalszy rozwój.
Podsumowanie
Historia winiarstwa w Szczecinie i okolicach to opowieść o niezwykłej, cyklicznej podróży. Wielowiekowa tradycja, zapoczątkowana przez mnichów i ceniona przez książąt, została utracona w zawirowaniach XX wieku. Dziś odrodziła się z nową energią. Napędzane zmieniającym się klimatem i ambicją współczesnych winiarzy, Pomorze Zachodnie ponownie pojawiło się na winiarskiej mapie Polski. To współczesne odrodzenie — łączące naukową innowację z szacunkiem dla terroir — nie jest jedynie odtworzeniem przeszłości, lecz tworzeniem nowej, wyjątkowej i wysokiej jakości winiarskiej tożsamości regionu.
