Szczecinek, przez większą część swojej historii znany jako Neustettin, należy do tych miast Pomorza Zachodniego, w których warstwy dziejów nakładają się na siebie wyjątkowo wyraźnie. Jego położenie między jeziorami Trzesiecko i Wielimie sprawiło, że od początku był punktem strategicznym: miejscem obrony, administracji, handlu, a później także ważnym węzłem komunikacyjnym.
Miasto zostało założone 31 stycznia 1310 roku przez księcia Warcisława IV z dynastii Gryfitów. Powstało w miejscu wcześniejszego słowiańskiego grodu, na przesmyku między jeziorami, jako pomorska twierdza graniczna zabezpieczająca księstwo przed ekspansją Brandenburgii. Nazwa Neustettin, czyli „Nowy Szczecin”, podkreślała związek z głównym ośrodkiem księstwa — Szczecinem.
Do 1945 roku miasto przeszło przez kilka zasadniczych etapów: panowanie książąt pomorskich, okres brandenbursko-pruski, czasy Cesarstwa Niemieckiego i Republiki Weimarskiej, militaryzację w okresie nazistowskim oraz dramatyczny przełom końca II wojny światowej. Po zdobyciu przez Armię Czerwoną i przejęciu przez administrację polską Neustettin stał się Szczecinkiem, rozpoczynając nowy rozdział swojej historii.
Średniowieczne początki i rządy książąt pomorskich
Miasto na granicy wpływów
Założenie Szczecinka było świadomym działaniem politycznym i militarnym. Warcisław IV, książę z rodu Gryfitów, potrzebował silnego punktu obronnego na południowo-wschodnim pograniczu Pomorza. Obszar ten był narażony na naciski Brandenburgii, a położenie między dwoma jeziorami dawało naturalne walory obronne.
Miasto otrzymało prawa miejskie na prawie lubeckim. W średniowieczu oznaczało to nie tylko uporządkowanie zasad handlu, sądownictwa i samorządu, lecz także włączenie nowego ośrodka w szerszy krąg kultury miejskiej południowego Bałtyku. Neustettin miał być „nowym Szczecinem” — mniejszym, lecz istotnym punktem na mapie księstwa.
Zamek książąt pomorskich
Najważniejszym symbolem średniowiecznego Szczecinka był zamek książąt pomorskich. Początkowo była to budowla drewniana, wzniesiona około 1310 roku. W kolejnych stuleciach rozbudowywano ją w cegle, dostosowując do rosnącego znaczenia miasta oraz zmieniających się potrzeb obronnych.
W latach 1356–1364, za czasów księcia Barnima III, powstało ceglane skrzydło południowe. W drugiej połowie XV wieku, w okresie panowania Eryka II, dobudowano skrzydło północne o charakterze bramnym. Zamek był siedzibą książęcych urzędników, miejscem administracji i jednym z ważnych punktów w systemie władzy Gryfitów.
Strategiczne znaczenie miasta sprawiało, że Szczecinek znajdował się w centrum sporów pomorskich, brandenburskich, krzyżackich i polskich. W czasie wojny trzynastoletniej, w 1461 roku, miasto zostało splądrowane przez wojska polskie, co pokazuje, jak istotny był to punkt na pograniczu interesów regionalnych potęg.
Ośrodek dyplomacji i administracji
Neustettin nie był jedynie twierdzą. Odgrywał także rolę miejsca spotkań politycznych. W 1409 i 1423 roku odbywały się tu zjazdy, podczas których omawiano kwestie związane z układem sił w regionie. Szczególnie ważne było spotkanie z 1423 roku, w którym uczestniczyli książęta pomorscy, wielki mistrz zakonu krzyżackiego oraz Eryk VII, król Danii, Szwecji i Norwegii.
Przez krótki czas, w latach 1368–1390, miasto było stolicą niewielkiego księstwa pomorskiego określanego jako Pomorze-Szczecinek. Rządził nim książę Warcisław V, po czym obszar ponownie został włączony do większej struktury księstwa pomorskiego.
Od Gryfitów do Brandenburgii i Prus
XVII wiek przyniósł przełom w dziejach miasta. W 1637 roku zmarł Bogusław XIV, ostatni książę z dynastii Gryfitów. Wygaśnięcie rodzimej dynastii pomorskiej zbiegło się z dramatem wojny trzydziestoletniej, która spustoszyła ogromne obszary Europy Środkowej, w tym Pomorze.
Po pokoju westfalskim i kolejnych porozumieniach Pomorze Tylne, obejmujące również Neustettin, znalazło się pod władzą Brandenburgii. W 1653 roku miasto zostało formalnie włączone do państwa brandenbursko-pruskiego. Od tego momentu przez niemal trzy stulecia rozwijało się w ramach struktur niemieckich.
W tym okresie Szczecinek zachował znaczenie administracyjne. Już w 1640 roku księżna Jadwiga Brandenburska ufundowała tu jedną z pierwszych szkół średnich w regionie. W 1724 roku pruska administracja utworzyła powiat Neustettin, co umocniło pozycję miasta jako lokalnego centrum zarządzania.
W latach 1780–1784 prowadzono prace melioracyjne i regulacyjne, które obniżyły poziom okolicznych jezior. Dzięki temu pozyskano nowe tereny, a przestrzeń miasta mogła rozwijać się w bardziej uporządkowany sposób.
Modernizacja w XIX i na początku XX wieku
Kolej i rozwój gospodarczy
Po zjednoczeniu Niemiec w 1871 roku Neustettin znalazł się w granicach Cesarstwa Niemieckiego. Najważniejszym impulsem rozwojowym końca XIX wieku była kolej. Połączenia z Białogardem, Człuchowem, Piłą, Słupskiem i Runowem Pomorskim sprawiły, że miasto stało się jednym z ważniejszych węzłów kolejowych Pomorza.
Nowe połączenia komunikacyjne pobudziły handel, przemysł drzewny, przetwórstwo spożywcze i drobną produkcję. Szczecinek przestał być wyłącznie dawną twierdzą i ośrodkiem administracyjnym, a stał się nowoczesnym miastem prowincjonalnym, korzystającym z przemian gospodarczych epoki industrialnej.
Miasto, zabytki i życie społeczne
Dobrobyt końca XIX i początku XX wieku pozostawił ślad w architekturze. W latach 1905–1908 wzniesiono neogotycki kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, który do dziś należy do najważniejszych budowli miasta. Zachowała się również wieża dawnego kościoła św. Mikołaja — pozostałość późnogotyckiej świątyni z XVI wieku, później włączona w przestrzeń muzealną.
W 1912 roku nad jeziorem Trzesiecko zbudowano Wieżę Bismarcka, jedną z wielu podobnych budowli wznoszonych w Niemczech ku czci kanclerza Ottona von Bismarcka. Położenie nad jeziorami sprawiało, że w okresie międzywojennym miasto zyskiwało także charakter wypoczynkowy i turystyczny.
Okres nazistowski, II wojna światowa i rok 1945
Militaryzacja miasta
Po dojściu nazistów do władzy strategiczne położenie Neustettin ponownie nabrało szczególnego znaczenia. W mieście i okolicy rozbudowywano infrastrukturę wojskową, powstawały duże kompleksy koszarowe, a region został włączony w system umocnień Wału Pomorskiego, czyli Pommernstellung.
We wrześniu 1939 roku z rejonu Neustettin atak na Polskę rozpoczął XIX Korpus Armijny generała Heinza Guderiana. Tym samym miasto znalazło się w bezpośrednim zapleczu działań, które rozpoczęły II wojnę światową. W czasie wojny funkcjonowały tu również obozy pracy przymusowej.
Zdobycie miasta i przejście pod administrację polską
W końcowej fazie wojny front wschodni dotarł na Pomorze. 27 lutego 1945 roku Neustettin został zdobyty przez 32. Gwardyjską Dywizję Kawalerii Armii Czerwonej po jednodniowych walkach. Był to koniec niemieckiego okresu w dziejach miasta.
Na mocy powojennych decyzji zwycięskich mocarstw, potwierdzonych w Poczdamie, miasto wraz z Pomorzem Zachodnim znalazło się pod administracją polską. Nastąpiła głęboka zmiana demograficzna: ludność niemiecka została wysiedlona, a do miasta przybyli polscy osadnicy, w tym osoby przesiedlone z dawnych wschodnich ziem II Rzeczypospolitej oraz mieszkańcy centralnej Polski.
Neustettin otrzymał polską nazwę Szczecinek. Rok 1945 zamknął jeden rozdział historii miasta i otworzył kolejny — już w granicach powojennej Polski.
Najważniejsze etapy historii Szczecinka do 1945 roku
| Okres | Zwierzchnictwo | Najważniejsze wydarzenia |
|---|---|---|
| 1310–1653 | Księstwo Pomorskie, dynastia Gryfitów | Lokacja miasta jako Neustettin, prawo lubeckie, budowa zamku książęcego, rola twierdzy pogranicznej. |
| 1653–1871 | Brandenburgia-Prusy | Włączenie po wojnie trzydziestoletniej, rozwój administracji pruskiej, utworzenie powiatu Neustettin. |
| 1871–1945 | Cesarstwo Niemieckie, Republika Weimarska, III Rzesza | Rozwój kolei, modernizacja miasta, wzrost znaczenia gospodarczego, militaryzacja i Wał Pomorski. |
| 1945 | Armia Czerwona i administracja polska | Zdobycie miasta, przejęcie przez Polskę, wysiedlenie ludności niemieckiej, napływ polskich osadników i nazwa Szczecinek. |
Historia Szczecinka do 1945 roku to dzieje miasta pogranicza: pomorskiego, brandenburskiego, pruskiego, niemieckiego i wreszcie polskiego. Od średniowiecznej twierdzy Gryfitów, przez pruski ośrodek administracyjny i kolejowy węzeł, aż po silnie zmilitaryzowane miasto końca lat trzydziestych — Szczecinek wielokrotnie zmieniał funkcję, lecz zachowywał znaczenie wynikające ze swojego położenia.
Dzisiejszy Szczecinek nosi ślady wszystkich tych epok. Zamek książąt pomorskich, układ miasta, zabytkowe kościoły, wieża św. Mikołaja, jeziorny krajobraz i pamięć o przełomie 1945 roku tworzą opowieść o miejscu, w którym historia Pomorza Zachodniego widoczna jest niemal na każdym kroku.
