Gdy na przełomie XIX i XX wieku automobil wciąż był kosztowną ciekawostką, w Szczecinie powstawały już pojazdy zdolne konkurować z wyrobami największych europejskich marek. Nazwa Stoewer kojarzyła się z solidnością, techniczną odwagą i gryfem – znakiem miasta umieszczanym na chłodnicach samochodów. Historia firmy to zarazem opowieść o narodzinach nowoczesnego przemysłu w Szczecinie, jego ambicjach, wojennym uwikłaniu i gwałtownym końcu w 1945 roku.
Od warsztatu mechanika do fabryki
Początek przedsiębiorstwa nie miał jeszcze nic wspólnego z benzyną. W 1858 roku Bernhard Stoewer uruchomił w ówczesnym Stettinie warsztat mechaniki precyzyjnej i naprawy maszyn do szycia. Firma szybko przeszła od usług do własnej produkcji. W 1871 roku powstał nowoczesny zakład na Niebuszewie, a z czasem ofertę poszerzono o maszyny do pisania i rowery.
Najważniejszy zwrot nastąpił pod koniec XIX wieku. Synowie założyciela, Emil i Bernhard junior, zainteresowali się nową techniką samochodową. W 1899 roku powołali przedsiębiorstwo Gebrüder Stoewer, Fabrik für Motorfahrzeuge. Zakład związany z produkcją pojazdów rozwinął się przy dzisiejszej alei Wojska Polskiego. W mieście portowym, posiadającym stocznie, koleje, odlewnie i sprawne zaplecze rzemieślnicze, motoryzacja znalazła dobre warunki do rozwoju.
Pierwsze szczecińskie automobile
Stoewer zaczynał od trójkołowców silnikowych oraz wczesnych samochodów dwu- i czterocylindrowych. W pierwszych dekadach XX wieku zakłady budowały nie tylko auta osobowe, lecz także pojazdy użytkowe, ciężarówki i autobusy. Firma eksperymentowała również z napędem elektrycznym – rozwiązaniem, które dziś brzmi niezwykle współcześnie, choć pojawiło się u zarania motoryzacji.
Marka nie była producentem masowym na skalę późniejszego Forda. Jej siłą pozostawały różnorodność oferty, jakość wykonania oraz gotowość do podejmowania technicznego ryzyka. Szczecińskie samochody brały udział w zawodach i próbach wytrzymałościowych, a sukcesy sportowe budowały prestiż firmy poza Pomorzem.
Typy D i luksusowe samochody ośmiocylindrowe
Po pierwszej wojnie światowej Stoewer rozwijał serię oznaczaną literą D. Obejmowała ona samochody o różnych rozmiarach i pojemnościach, od modeli bardziej przystępnych po mocne konstrukcje reprezentacyjne. Firma potrafiła produkować krótsze serie, co wyróżniało ją na rynku, lecz utrudniało osiągnięcie korzyści typowych dla wielkiej produkcji taśmowej.
Pod koniec lat dwudziestych i na początku trzydziestych Szczecin stał się miejscem narodzin efektownych samochodów ośmiocylindrowych. Modele Gigant, Marschall i Repräsentant były wizytówką możliwości zakładów. Obszerne nadwozia, wielocylindrowe silniki i staranne wykończenie sytuowały je w świecie luksusowych limuzyn. Były imponujące, ale kosztowne, a kryzys gospodarczy ograniczał liczbę klientów.
Stoewer V5: napęd na przód przed epoką
Jednym z najważniejszych osiągnięć szczecińskich inżynierów był Stoewer V5, zaprezentowany w 1931 roku. Należał do pierwszych niemieckich samochodów seryjnych z napędem na przednie koła. Takie rozwiązanie pozwalało inaczej rozplanować przestrzeń pojazdu i poprawiało zachowanie auta na drodze, ale wymagało precyzyjnego opracowania układu przeniesienia napędu.
V5 pokazywał, że niewielka w porównaniu z największymi koncernami fabryka potrafiła wyznaczać kierunki rozwoju. Później pojawiły się kolejne konstrukcje z przednim napędem, w tym efektowne odmiany sportowe. Dziś właśnie te auta należą do najbardziej rozpoznawalnych świadectw innowacyjności marki.
Greif Junior, Sedina i Arkona
W latach trzydziestych ważne miejsce w ofercie zajął Greif Junior, produkowany na podstawie licencji czechosłowackiej Tatry. Samochód z chłodzonym powietrzem silnikiem typu bokser stał się najliczniej wytwarzanym modelem Stoewera – powstało ponad cztery tysiące egzemplarzy. Był próbą pogodzenia solidności marki z potrzebą zaoferowania auta dla szerszego grona odbiorców.
U schyłku cywilnej produkcji powstały modele o nazwach silnie związanych z Pomorzem: Sedina i Arkona. Sedina odwoływała się do alegorycznej postaci Szczecina, a Arkona – do bałtyckiego krajobrazu i historii regionu. Eleganckie, opływowe samochody stanowiły ostatni rozdział przed podporządkowaniem fabryki potrzebom wojennym.
Fabryka w cieniu wojny
W drugiej połowie lat trzydziestych coraz większe znaczenie miały zamówienia wojskowe. Stoewer opracował lekki samochód terenowy le.E.Pkw, wyposażony w napęd na cztery koła i układ kierowania obiema osiami. Konstrukcja była na tyle istotna dla Wehrmachtu, że produkowano ją również w zakładach BMW i Hanomag.
Wojenna historia przedsiębiorstwa wymaga jasnego dopowiedzenia: przemysł III Rzeszy funkcjonował w systemie zbrojeń, przymusu i wyzysku. W zakładach wykorzystywano pracę przymusową. Techniczny dorobek marki nie może przesłaniać warunków, w jakich prowadzono część produkcji podczas wojny.
Alianckie naloty na przemysłowy Szczecin, szczególnie ciężkie w 1944 roku, uszkodziły również kompleks Stoewera. Po wojnie wyposażenie zakładów zostało zdemontowane i wywiezione do Związku Radzieckiego. W 1945 roku marka przestała istnieć. Na części dawnego terenu przemysłowego rozwinęła się później Szczecińska Fabryka Motocykli, kojarzona przede wszystkim z Junakiem.
Dziedzictwo przemysłowego Szczecina
W latach działalności motoryzacyjnej zakłady Stoewer stworzyły ponad 60 modeli i wyprodukowały około 39,6 tysiąca pojazdów. Mnogość konstrukcji pokazuje niezwykłe kompetencje szczecińskiego przedsiębiorstwa. W jednym mieście projektowano i budowano samochody małe, sportowe, luksusowe, elektryczne, użytkowe i terenowe.
Stoewer tworzył także sieć kooperantów, miejsc pracy i specjalistycznej wiedzy. Potrzebował konstruktorów, kreślarzy, odlewników, tapicerów, lakierników, mechaników i kierowców próbnych. Samochód opuszczający fabrykę był wspólnym dziełem wielu środowisk przemysłowego Szczecina. Historię marki warto więc widzieć szerzej niż jako katalog modeli – jest ona częścią społecznej i gospodarczej historii miasta.
Powrót szczecińskiej legendy
Ważną rolę w ratowaniu pamięci odegrał urodzony w Szczecinie kolekcjoner Manfried Bauer. W 2019 roku miasto zakupiło jego liczącą 1095 obiektów kolekcję. Trafiła ona do Muzeum Techniki i Komunikacji – Zajezdni Sztuki w Szczecinie.
Na wystawie „Stoewer – jakość ze Szczecina. Lata 1858–1945” można oglądać samochody, maszyny do szycia i pisania, rowery, fotografie, narzędzia oraz rodzinne pamiątki. Wśród zachowanych aut znajdują się między innymi V5 Sport, Sedina i Arkona. To nie tylko piękne zabytki techniki. Są dowodem, że przed 1945 rokiem Szczecin należał do ważnych punktów na motoryzacyjnej mapie Europy.
Fotografia wyróżniająca ma charakter stylizowanej ilustracji epoki i nie przedstawia zidentyfikowanego modelu Stoewer.
Źródła
- Muzeum Techniki i Komunikacji w Szczecinie, wystawa „Stoewer – jakość ze Szczecina. Lata 1858–1945”.
- Serwis Dzieje.pl, materiały dotyczące otwarcia szczecińskiej wystawy Stoewera.
- Publikacja Muzeum Techniki i Komunikacji „Samochody Stoewer w latach 1896–1945”.
