Potężny pień o łuszczącej się, cętkowanej korze, konary grube jak osobne drzewa, a u podstawy – kuty, metalowy płotek, który nie więzi, lecz chroni. Takie drzewa spotyka się na Pomorzu Zachodnim nierzadko, a każde z nich to świadek stuleci. Potężny platan ze zdjęcia należy do grona najcenniejszych tworów naszej przyrody – pomników przyrody, czyli obiektów objętych w Polsce ochroną prawną. Warto wiedzieć, czym dokładnie jest ta ochrona, dlaczego powstała i jak bogate pod tym względem jest nasze województwo.
Czym jest pomnik przyrody?
Pomnik przyrody to jedna z indywidualnych form ochrony przyrody w Polsce. Definiuje ją art. 40 ustawy z 16 kwietnia 2004 roku o ochronie przyrody. Zgodnie z nią pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupiska, które wyróżniają się szczególną wartością przyrodniczą, naukową, kulturową, historyczną lub krajobrazową i odznaczają się indywidualnymi cechami.
W praktyce chroni się w ten sposób przede wszystkim:
- okazałe, sędziwe drzewa i krzewy – rodzime i obce;
- aleje i grupy drzew;
- twory przyrody nieożywionej: głazy narzutowe (eratyki), źródła, wodospady, skałki, jary i jaskinie.
Pomnik przyrody to jedna z dziesięciu ustawowych form ochrony przyrody w Polsce – obok parków narodowych, rezerwatów, parków krajobrazowych, obszarów Natura 2000 czy ochrony gatunkowej.
Jak powstaje i co daje ochrona?
Pomnik przyrody ustanawia się uchwałą rady gminy. W dokumencie tym określa się nazwę obiektu, jego położenie, cele ochrony oraz obowiązujące wobec niego zakazy. Przy chronionym obiekcie umieszcza się tablicę informacyjną według urzędowego wzoru – to właśnie ta niewielka zielona tabliczka, którą można dostrzec na pniu drzewa ze zdjęcia.
Ochrona oznacza realne zakazy: nie wolno niszczyć ani uszkadzać obiektu, prowadzić w jego pobliżu prac ziemnych zniekształcających teren, zmieniać stosunków wodnych czy umieszczać na nim reklam. Co istotne, na terenach niezabudowanych drzewo będące pomnikiem przyrody podlega ochronie aż do jego całkowitego, samoistnego rozpadu. Umyślne naruszenie zakazów grozi karą aresztu lub grzywny.
Głównym kryterium przy uznawaniu drzewa za pomnik jest zwykle obwód pnia mierzony na wysokości 130 cm, ale bierze się też pod uwagę wiek, pokrój oraz walory krajobrazowe, historyczne i kulturowe.
Pomorze Zachodnie – bogactwo pomników przyrody
Nasz region należy do najbogatszych w Polsce pod względem pomników przyrody. Według danych Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Szczecinie (stan na kwiecień 2020 roku), na administrowanym przez nią terenie ustanowiono łącznie 1135 pomników przyrody, w tym:
- 953 pojedyncze drzewa,
- 104 grupy drzew,
- 14 alei drzew,
- 43 głazy narzutowe,
- 10 skałek,
- 11 pomników powierzchniowych (źródliska, torfowiska, drzewostany).
To tylko obiekty na gruntach leśnych – prawdziwa liczba chronionych tworów w całym województwie jest jeszcze większa, bo wiele z nich rośnie w parkach miejskich, na cmentarzach czy w prywatnych ogrodach.
Najsłynniejsze okazy regionu
Wśród pomorskich pomników przyrody jest kilka prawdziwych gwiazd:
- Platan „Olbrzym” w Chojnie – najgrubszy i najstarszy platan klonolistny w Polsce, rosnący w dawnym parku nad Rurzycą. Jego wiek szacuje się na około 300 lat, wysokość na 33–35 metrów, a obwód pnia – w zależności od metody pomiaru – na ponad 10 metrów. Status pomnika przyrody ma od 1995 roku. Wielokrotnie podpalany, w 2011 roku został poddany pracom konserwatorskim i otoczony ochronnym płotem.
- Głaz „Trygław” w Tychowie – największy głaz narzutowy w Polsce, o obwodzie 44,7 metra i masie szacowanej na około 1,5 tysiąca ton, leżący na terenie tamtejszego cmentarza.
- Aleja 212 platanów klonolistnych na Jasnych Błoniach w Szczecinie – jeden z najbardziej rozpoznawalnych pomników przyrody w stolicy regionu.
- Dąb szypułkowy „Regalinda” w Międzyzdrojach – najstarsze drzewo na tamtejszym „Szlaku drzew pomnikowych”, liczące 350–400 lat.
- Lipa szerokolistna „Dobrosława” w Nadleśnictwie Człopa – w 2002 roku uznana za najgrubsze drzewo swojego gatunku w Lasach Państwowych.
Platany – znaki rozpoznawcze pomorskich parków
Drzewo ze zdjęcia to platan – gatunek, który na Pomorzu Zachodnim znalazł doskonałe warunki i którego sędziwe okazy często trafiają pod ochronę. Charakterystyczna, odpadająca płatami kora, odsłaniająca jasne „łaty”, oraz rozłożysty pokrój sprawiają, że platany są ozdobą wielu parków i alei regionu. Metalowe ogrodzenie wokół pnia to nie ozdoba, lecz zabezpieczenie: chroni korzenie przed udeptywaniem, a samo drzewo przed uszkodzeniami i aktami wandalizmu.
Dlaczego to ważne?
Pomniki przyrody to żywe archiwa. Niektóre drzewa pamiętają czasy, gdy region nosił inne nazwy i należał do innego państwa; głazy narzutowe przywędrowały tu ze Skandynawii wraz z lodowcem dziesiątki tysięcy lat temu. Chroniąc je, chronimy nie tylko przyrodę, ale i pamięć krajobrazu. Następnym razem, gdy miniemy stare drzewo z zieloną tabliczką, warto się zatrzymać – to nie zwykły element otoczenia, lecz obiekt, który prawo uznało za szczególnie cenny i godny zachowania dla następnych pokoleń.
Źródła: ustawa z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody; Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Szczecinie (szczecin.lasy.gov.pl); Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska (gov.pl/gdos); pomniki-przyrody.pl; Wikipedia (hasła „Platan Olbrzym”, „Pomniki przyrody w Międzyzdrojach”).
