Co roku 11 listopada Szczecin rozbrzmiewa hymnem, a pod popiersiem marszałka Józefa Piłsudskiego składane są biało-czerwone wiązanki. Dziś Narodowe Święto Niepodległości wydaje się tu oczywiste, ale droga do tych obchodów w „Grodzie Gryfa” była długa i wcale nie prosta. Przez dekady 11 listopada był w Szczecinie świętem zakazanym, celebrowanym po kryjomu. Oto jak zmieniały się obchody niepodległości w naszym mieście od 1945 roku.
Polski Szczecin i ludzie niepodległości
W 1918 roku, gdy Polska odzyskiwała niepodległość, Szczecin był miastem niemieckim i pozostawał nim aż do końca II wojny światowej. Dlatego historia tutejszych obchodów 11 listopada zaczyna się dopiero po 1945 roku, wraz z napływem polskich osadników. Wśród nich znaleźli się ludzie bezpośrednio związani z walką o niepodległość – legioniści i wojskowi, między innymi generałowie Aleksander Litwinowicz czy Mieczysław Boruta-Spiechowicz. To oni, obok tysięcy zwykłych przesiedleńców, budowali polską tożsamość miasta nad Odrą.
Pamięć o ojcach niepodległości została w Szczecinie trwale wpisana w przestrzeń miejską dopiero po 1989 roku. Dziś imiona Józefa Piłsudskiego, Józefa Hallera, Romana Dmowskiego, Ignacego Paderewskiego czy Wojciecha Korfantego noszą ulice, a bohaterów upamiętniają pomniki i tablice.
Święto zakazane w PRL
Po 1944 roku władze komunistyczne usunęły 11 listopada z oficjalnego kalendarza. W zamian promowano święta o rodowodzie marksistowskim – 1 Maja oraz 22 Lipca, rocznicę ogłoszenia Manifestu PKWN. Przez niemal cały okres PRL rocznica odzyskania niepodległości była świętem zakazanym, a próby jej kultywowania spotykały się z represjami aparatu bezpieczeństwa.
Mimo to pamięć przetrwała. Niezależne obchody zaczęły formować się w drugiej połowie lat 70., a prawdziwego rozmachu nabrały w czasie „karnawału Solidarności” w latach 1980–1981. Uroczystości odbywały się przede wszystkim w kościołach, nierzadko przeradzając się w patriotyczne manifestacje uliczne.
Szczecin był ważnym punktem tej opozycyjnej aktywności. Archiwa IPN odnotowują dokumentację działań Służby Bezpieczeństwa związanych z nabożeństwami 11 listopada 1980 roku. W 1981 roku, w 63. rocznicę odzyskania niepodległości, SB rejestrowała m.in. audycje o tematyce historycznej w Stoczni Szczecińskiej im. Adolfa Warskiego oraz obchody w regionie, w Chojnie i Goleniowie. Przez całe lata 80. funkcjonariusze prowadzili stały nadzór nad uroczystościami w szkołach, kościołach i instytucjach, stosując inwigilację, przeszukania i aresztowania. W listopadzie 1989 roku SB odnotowała jeszcze manifestację na placu Grunwaldzkim – tuż przed tym, jak święto wróciło do kalendarza.
Powrót święta po 1989 roku
Narodowe Święto Niepodległości zostało oficjalnie przywrócone w 1989 roku. Dla Szczecina oznaczało to możliwość publicznego, swobodnego celebrowania tego, co przez dekady było domeną kościołów i podziemia. Miasto zaczęło intensywnie przywracać pamięć o bohaterach 1918 roku – powstawały pomniki, odsłaniano tablice, nadawano ulicom nazwy upamiętniające ojców niepodległości. Symbolicznym gestem było odsłonięcie w 2018 roku, w setną rocznicę, pomnika „Boże Chroń Polskę” przy bazylice św. Jana Chrzciciela.
Obchody dziś
Współczesne szczecińskie obchody 11 listopada łączą państwowy ceremoniał z wydarzeniami społecznymi, sportowymi i kulturalnymi. Oficjalne uroczystości tradycyjnie rozpoczynają się rano na placu Szarych Szeregów, gdzie pod popiersiem marszałka Piłsudskiego, w asyście wojskowej, składane są kwiaty. Główna uroczystość patriotyczna odbywa się w południe przy Wałach Chrobrego, z ceremoniałem wojskowym, wspólnym odśpiewaniem hymnu i koncertem orkiestry. Dzień zwyczajowo kończy msza w intencji Ojczyzny w archikatedrze św. Jakuba.
Obok oficjalnych ceremonii od lat organizowany jest Szczeciński Marsz Niepodległości, a mieszkańcy coraz chętniej świętują aktywnie – w Biegu Niepodległości na Łasztowni czy Niepodległościowym Rajdzie Rowerowym „Gryfus”, ruszającym symbolicznie o 11:11. Muzeum Narodowe, w tym Centrum Dialogu Przełomy, otwiera w tym dniu swoje ekspozycje za symboliczną złotówkę, a Opera na Zamku przygotowuje patriotyczne koncerty. Z miasta, w którym 11 listopada był kiedyś świętem zakazanym, Szczecin stał się miejscem, gdzie niepodległość świętuje się głośno, radośnie i na wiele sposobów.
