W Chojnie, u zbiegu ulic Odrzańskiej, Szczecińskiej i Młyńskiej, stoi jedno z najbardziej poruszających miejsc pamięci Pomorza Zachodniego. Na tle ruin późnogotyckiej kaplicy ustawiono rzędy czarnych, marmurowych tablic z tysiącami nazwisk. To Cmentarz Żołnierzy Radzieckich – miejsce spoczynku blisko czterech tysięcy żołnierzy Armii Czerwonej, poległych w ostatnich miesiącach II wojny światowej.
Krwawy luty 1945 roku
Duża liczba pochowanych w Chojnie jest bezpośrednim skutkiem zaciętych walk, jakie toczyły się tu w lutym 1945 roku. Sowiecka ofensywa w rejonie dolnej Odry ruszyła 4 lutego. W bojach o Chojnę i pobliskie Barnkowo uczestniczyły oddziały 1 Korpusu Zmechanizowanego, w tym 219 Brygada Pancerna i 35 Brygada Zmechanizowana.
Niemiecką obronę tworzył Volkssturm wspierany przez batalion spadochroniarzy SS. Walki, prowadzone w zabudowie miejskiej, były wyjątkowo krwawe – atakujących wciągano w uliczne starcia, a Sowieci ponieśli ciężkie straty. Szacuje się, że pod Chojną zniszczono od kilku do kilkunastu czołgów. Polegli żołnierze zostali początkowo pochowani w rozproszonych, polowych mogiłach na terenie całego powiatu.
Powstanie nekropolii
Plany utworzenia wspólnego cmentarza dla żołnierzy poległych na Ziemi Chojeńskiej i Kostrzyńskiej pojawiły się już w 1946 roku. Chojnę wybrano dlatego, że to właśnie w tym powiecie znajdowało się najwięcej rozproszonych grobów. Prace budowlane, według projektu szczecińskiej inżynier Ireny Kozłowskiej, prowadzono w latach 1950–1954.
Cmentarz o powierzchni 9800 m² urządzono na części dawnego cmentarza ewangelickiego, obok ruin kaplicy św. Gertrudy. Spoczywa tu 3985 żołnierzy Armii Czerwonej w 58 zbiorowych mogiłach, rozmieszczonych w trzech kwaterach. Z całej tej liczby z imienia i nazwiska zidentyfikowano zaledwie 972 osoby. W 1971 roku na centralnym placu stanął pomnik autorstwa Czesława Wronki, przedstawiający grupę żołnierzy z karabinami.
Kaplica, która miała zniknąć
Ceglana ruina widoczna za tablicami to kaplica św. Gertrudy, wzniesiona w XV wieku (fundację datuje się na 1409 rok) jako obiekt przyszpitalny dla pielgrzymów i podróżnych spoza murów miasta. Po reformacji, w 1683 roku, odnowiono ją pod wezwaniem św. Jana. Budowla przetrwała wojnę, ale po 1945 roku władze rozpoczęły jej rozbiórkę – kaplica kolidowała z projektem placu manifestacyjnego i ustawieniem pomnika.
Niszczenie zabytku powstrzymano w październiku 1953 roku. Wojewódzki konserwator zabytków Henryk Dziurla nakazał ochronę odkrytych wewnątrz średniowiecznych polichromii. 7 listopada 1953 roku kaplicę wpisano do rejestru zabytków jako „trwałą ruinę”. Dzięki temu do dziś zachowały się jej mury obwodowe, zachodni szczyt z neogotycką wieżyczką oraz fragmenty gotyckich malowideł o motywach roślinnych i ceramicznej posadzki.
Pamięć wykuta w marmurze
W 2006 roku obok kaplicy ustawiono 22 tablice z czarnego marmuru, na których wykuto personalia 972 znanych z nazwiska żołnierzy. To właśnie one, pochylone ku ziemi, tworzą charakterystyczny widok tej nekropolii. Cmentarz pełni też rolę miejsca sukcesywnych pochówków – składano tu szczątki żołnierzy ekshumowanych w różnych miejscach Pomorza Zachodniego, m.in. w 2006 i 2011 roku, gdy pochowano kolejnych 91 poległych.
Chojeński cmentarz to miejsce, które niezależnie od ocen historii skłania do zadumy. Za każdym z 3985 pochowanych kryje się ludzki los, a sąsiedztwo średniowiecznej ruiny i powojennego pomnika czyni z tego zakątka wyjątkowe świadectwo splątanych dziejów regionu.
Więcej o pamięci i zabytkach regionu przeczytasz w naszym artykule o parkach i ogrodach Pomorza Zachodniego.


