Kilkanaście kilometrów na południowy zachód od centrum Szczecina, w gminie Kołbaskowo, leży niewielki Smolęcin. Wieś, przez którą wielu przejeżdża bez zatrzymania, kryje jeden z najbardziej malowniczych zabytków okolic miasta – porośniętą bluszczem ruinę średniowiecznego kościoła z kamienia polnego. To dobre miejsce, by opowiedzieć historię pomorskiej wsi, która przetrwała siedem stuleci, wojnę i wymianę mieszkańców, a dziś przeżywa drugą młodość.
Smollentyn – wieś ze smołą w nazwie
Pierwsza pewna wzmianka o wsi pochodzi z 25 kwietnia 1318 roku. Książę pomorski Otto I nadał wówczas Bractwu Kalendowemu przy szczecińskim szpitalu św. Jerzego roczny czynsz z villa Smollentyn, a także daninę w kurach. Nazwa ma słowiański rodowód – rdzeń smol- kojarzy się ze smołą i gospodarką leśną, choć mógł pochodzić także od imienia w rodzaju Smolęta. W kolejnych wiekach zapisywano ją jako Smolentyn, Smelentin czy Smellentin, a na mapie Pomorza z 1635 roku jako Smelletin. Od czasów pruskich aż do 1945 roku obowiązywała niemiecka forma Schmellenthin.
Średniowieczne dzieje wsi były ściśle związane ze Szczecinem. W 1332 roku Otto I przekazał pięć łanów ziemi i dziesięcinę szpitalowi Świętego Ducha, swoje grunty miał tu też szpital św. Jerzego. W 1557 roku szczecińskie majątki szpitalne połączono w jedną fundację, związaną z klasztorem św. Jana. Najstarszym znanym z imienia miejscowym duchownym był Johannes Perlebergh, wymieniony w dokumencie z 1381 roku.
Kościół z kamienia polnego
Najcenniejszą pamiątką tamtych czasów jest kościół, wzniesiony pod koniec XIII lub w pierwszej połowie XIV wieku. To typowa świątynia wiejska Pomorza Zachodniego: salowa, orientowana, na planie prostokąta o wymiarach około 15,6 na 9,2 metra, bez wyodrębnionego prezbiterium i pierwotnie bez wieży. Mury ułożono z kamieni narzutowych na zaprawie wapiennej, a starannie obrobione granitowe kwadry trafiły na narożniki, portale i obramienia okien. Do dziś widać gotyckie, ostrołukowe okna – trójkę w ścianie wschodniej i parę od południa – oraz ostrołukowy portal zachodni.
Na przełomie XVII i XVIII wieku do kościoła dostawiono drewnianą wieżę z barokowym hełmem, a wnętrze otrzymało nowe wyposażenie, w tym ołtarz z 1720 roku z obrazem Ukrzyżowania i mosiężne żyrandole. Przed 1945 rokiem świątynia była kościołem filialnym parafii w Siadle Górnym.
Wieś w XIX wieku
W 1817 roku Smolęcin liczył 159 mieszkańców, a w połowie XIX wieku około 200, mieszkających w dwudziestu kilku zagrodach na wyniesionej równinie, mniej więcej 60 metrów nad poziomem morza. Była tu szkoła z jednym nauczycielem, kuźnia, piekarnia, karczma i drobne sklepy. Wieś należała do powiatu Randow. W sierpniu 1895 roku na okolicznych polach odbyły się manewry wojskowe z udziałem cesarza Wilhelma II.
Po 1945 roku – nowi mieszkańcy, stary kościół
Po wojnie Schmellenthin stał się Smolęcinem. Niemieckich mieszkańców wysiedlono, a ich miejsce zajęli polscy osadnicy – między innymi ludzie powracający z Syberii i rodziny z Podkarpacia. Już w 1947 roku Kazimierz Pietruszkiewicz założył we wsi Ochotniczą Straż Pożarną. Przyjęto zasadę, że do straży należy co najmniej jedna osoba z każdego domu, a druhowie korzystali z poniemieckiej remizy z lat 20. XX wieku.
Paradoksalnie kościół, który przetrwał wojnę bez większych zniszczeń, nie przetrwał pokoju. Opuszczony i niezabezpieczony, w latach 50. stracił dach i drewniane elementy, a potem szczyt wschodni. W 1963 roku ruinę wpisano do rejestru zabytków, ale ratunku już nie było.
Smolęcin dziś
Dziś mury kościoła stoją pośrodku wsi, otoczone resztkami kamiennego ogrodzenia i dawnego cmentarza. Bluszcz, pokrzywy i drzewa wdarły się w każdą szczelinę, tworząc obraz jak z romantycznej ryciny – zwłaszcza latem, gdy ruina niemal znika w zieleni. Warto jednak pamiętać, że to zabytek w złym stanie, który podziwiać należy z ostrożnością.
Sama wieś przeżywa za to odrodzenie. W 2002 roku mieszkało tu zaledwie 69 osób, a spis z 2021 roku naliczył już 142 mieszkańców. Suburbanizacja Szczecina przyniosła nowe domy jednorodzinne i nowych sąsiadów. Działają OSP, która w 2017 roku obchodziła 70-lecie i otrzymała sztandar, oraz Koło Gospodyń Wiejskich, integrujące rdzennych mieszkańców z przybyszami. Smolęcin to dziś spokojna podmiejska wieś z autobusowym połączeniem ze Szczecinem – i z siedmiowiekową historią zapisaną w kamieniu.
Jeśli interesują Cię zabytki regionu, przeczytaj także nasz tekst o zabytkowych urzędach w zachodniopomorskim.
