Szczecin to miasto zieleni, a część tej zieleni to miejsca szczególne – nekropolie. Spoczywają tu obok siebie dawni mieszkańcy niemieckiego Stettina i polscy pionierzy, którzy przyjechali tu po 1945 roku. Największa z tych nekropolii jest zarazem największym cmentarzem w Polsce i jednym z największych w Europie. Przyjrzyjmy się szczecińskim cmentarzom – ich historii, zabytkom i przyrodzie.
Cmentarz Centralny – największa nekropolia w Polsce
Pod koniec XIX wieku Szczecin pękał w szwach. Przykościelne cmentarze były przepełnione, a po zniesieniu statusu twierdzy miasto zyskało tereny pod rozwój. 7 listopada 1899 roku zdecydowano o założeniu nowej, wielkiej nekropolii na rolniczych gruntach między dzisiejszymi ulicami Ku Słońcu a Mieszka I. Cmentarz otwarto uroczyście 6 grudnia 1901 roku jako Hauptfriedhof, czyli Cmentarz Główny.
Dziś Cmentarz Centralny zajmuje ponad 172 hektary i jest największym cmentarzem w Polsce oraz trzecim co do wielkości w Europie – po nekropoliach w Hamburgu i Wiedniu. Od otwarcia pochowano tu ponad 300 tysięcy osób. W 2026 roku obiekt uznano za pomnik historii.
Cmentarz, który jest ogrodem
Projekt nekropolii stworzył miejski radca budowlany Wilhelm Meyer-Schwartau, jeden z najważniejszych architektów Szczecina. Wzorując się na słynnym cmentarzu Ohlsdorf w Hamburgu, zaprojektował nie zwykły cmentarz, lecz cmentarz-ogród: z szerokimi, kolistymi alejami, zbiornikami wodnymi, mostkami i punktami widokowymi. Ostateczny kształt nadał założeniu pierwszy dyrektor, Georg Hannig, który pełnił tę funkcję w latach 1900–1928 i wprowadził rygorystyczny regulamin wyglądu nagrobków, aby całość zachowała spójny, estetyczny charakter.
Efekt przetrwał do dziś. Cmentarz Centralny pełni funkcję ogrodu dendrologicznego, w którym rośnie ponad 400 gatunków drzew i krzewów, w tym wiele okazów egzotycznych. Dla wielu szczecinian to nie tylko miejsce zadumy, lecz także park, po którym się spaceruje.
Kaplica, brama i pomniki
Sercem założenia jest neoromańska kaplica główna, wzniesiona w latach 1900–1902 na planie krzyża greckiego i zwieńczona kopułą. Jej bryła miała nawiązywać do jerozolimskiego Grobu Świętego, a ustawienie na osi wschód–zachód do antycznej symboliki zachodzącego słońca. W latach 20. dobudowano do niej krematorium. W 1981 roku, podczas remontu, pożar strawił znaczną część budowli wraz z kopułą; odbudowę ukończono w 1994 roku.
Reprezentacyjna brama główna o szerokości 77 metrów powstała w latach 1901–1903, również w stylu neoromańskim. Po zniszczeniach wojennych nie odtworzono jej pierwotnej kopuły z krzyżem. Na głównej osi widokowej, naprzeciw kaplicy, stoi Pomnik Braterstwa Broni z 1967 roku, zaprojektowany przez Sławomira Lewińskiego – dwa stylizowane skrzydła husarskie układające się w literę „V”. Na cmentarzu znajdują się też Krzyż Katyński oraz pomniki Sybiraków, ofiar Grudnia 1970 i pionierów Szczecina. W kwaterach wojennych spoczywa blisko 3400 żołnierzy.
Nie tylko Centralny
Choć Cmentarz Centralny przyćmiewa wszystkie inne, Szczecin ma także mniejsze nekropolie z własną historią. Jedną z nich jest cmentarz w Dąbiu przy ulicy Goleniowskiej. Teren pod niego wyznaczono już w 1914 roku, a formalnie założono go w 1930 roku jako miejsce pochówku ewangelików i katolików. W czasie wojny grzebano tu Polaków zmarłych na robotach przymusowych, a w latach 1946–1948 polskich osadników. Od 1945 roku spoczęło na nim ponad dziewięć tysięcy osób, a w 2025 roku przebudowano jego główną aleję i centralny plac.
Obok czynnych cmentarzy miasto kryje też ślady nekropolii dawnych – zlikwidowanych, nieczynnych, zamienionych w parki i skwery. To niemy dowód wielokulturowej przeszłości Szczecina, w której niemieckie i polskie dzieje splatają się pod warstwą zieleni.
Odwiedzacie szczecińskie cmentarze przy okazji Wszystkich Świętych? Który z nich robi na Was największe wrażenie? Napiszcie w komentarzach.
