Zamek Książąt Pomorskich góruje nad szczecińskim Starym Miastem od setek lat. Przez wieki był siedzibą dynastii Gryfitów, przetrwał pożary, wojenne naloty i długą powojenną odbudowę, by stać się dziś jednym z najważniejszych ośrodków kultury na Pomorzu Zachodnim. Oto historia tego miejsca – od średniowiecznej warowni po renesansową rezydencję, którą oglądamy współcześnie.
Od grodu do książęcej rezydencji
Początki zamku sięgają słowiańskiego grodu na wzgórzu nad Odrą. Murowana siedziba zaczęła powstawać w XIV wieku, gdy książę Barnim III rozpoczął w 1346 roku budowę tzw. Kamiennego Domu (Steinhaus) oraz kościoła św. Ottona. To właśnie z tego okresu pochodzi najstarsza zachowana część zamku – krypta książęca.
Prawdziwy rozkwit przyszedł w XVI wieku. Książę Barnim XI, dążąc do podniesienia rangi swojej rezydencji, w latach 30. tego stulecia rozbudował tzw. Duży Dom – dzisiejsze skrzydło południowe. Dodano trzecią kondygnację i wieżę schodową, znaną obecnie jako Wieża Zegarowa, łącząc późnogotyckie formy z renesansowym detalem. Po pożarze z 1551 roku, w ramach odbudowy ukończonej w 1559 roku, wzniesiono wczesnorenesansowe skrzydło wschodnie.
Renesansowy blok Jana Fryderyka
Dzisiejszy kształt zawdzięcza zamek przede wszystkim księciu Janowi Fryderykowi. W 1573 roku zlecił on generalną przebudowę, która zamieniła późnogotycki kompleks w reprezentacyjną rezydencję renesansową. Rozebrano średniowieczny Kamienny Dom i kolegiatę św. Ottona, wzniesiono skrzydło północne (1575–1577), a w latach 80. XVI wieku skrzydło zachodnie, zamykając czworoboczny dziedziniec.
Do prac zatrudniono włoskich architektów. Zastosowano rozwiązania nowatorskie jak na północ Europy: attyki wzorowane na krakowskich Sukiennicach oraz płaskie dachy. Na początku XVII wieku książęta Filip II i Franciszek I dodali piąte skrzydło – tzw. menniczne (muzealne) – w którym mieściły się zbrojownia, biblioteka i gabinet osobliwości. Powstał wtedy drugi, mniejszy dziedziniec. Tak ukształtowana bryła przetrwała w zasadniczym zarysie do XX wieku.
Zniszczenie i powojenna odbudowa
II wojna światowa niemal zmiotła zamek z powierzchni ziemi. Najcięższy cios przyszedł podczas nalotu w nocy z 17 na 18 sierpnia 1942 roku – pożar trawił budowlę przez kilka dni, niszcząc stropy, więźby dachowe, wystrój wnętrz i hełmy wież. Pod koniec wojny zamek wraz ze Starym Miastem uznawano za zniszczony nawet w 85 procentach. Została właściwie skorupa zewnętrznych murów z zawalonymi sklepieniami.
Po wojnie ruiny budziły wątpliwości – pojawiały się nawet głosy, by je całkowicie rozebrać. Już w 1946 roku rozpoczęto jednak prace zabezpieczające, podczas których odkryto książęcą kryptę grobową z sarkofagami i renesansową biżuterią. Badania archeologiczne i architektoniczne, prowadzone m.in. przez Henryka Dziurlę i Stanisława Latoura, przygotowały grunt pod rekonstrukcję.
Właściwa odbudowa trwała w latach 1958–1980 (prace ciągnęły się do 1985 roku). Projektanci oparli się na słynnej panoramicznej rycinie Mattäusa Meriana Starszego z 1652 roku, która pokazywała zamek w pełni renesansowej świetności. Najpierw odtworzono skrzydła północne i wschodnie, później zachodnie, południowe i menniczne. Najbardziej zniszczone skrzydło południowe przystosowano do potrzeb teatru muzycznego – dzisiejszej Opery na Zamku.
Zamek dziś
Współcześnie Zamek Książąt Pomorskich tętni życiem kulturalnym. W jego murach działają galerie wystawiennicze, kino „Zamek”, Teatr Krypta, kabaret Piwnica przy Krypcie oraz Opera na Zamku. Odbywają się tu koncerty, konferencje, wydarzenia plenerowe i zajęcia edukacyjne.
Najcenniejszym zabytkiem wnętrz jest Krypta Książęca – najstarsza, XIV-wieczna część zamku, w której wyeksponowano XVII-wieczne cynowe sarkofagi Gryfitów, jeden z najwybitniejszych przykładów pomorskiej sztuki funeralnej. Szczątki książąt przeniesiono po wojnie do katedry św. Jakuba, ale same sarkofagi pozostały na miejscu. Warto też wejść na Wieżę Dzwonów – najwyższy punkt widokowy obiektu, z którego rozciąga się panorama miasta i Odry.
Dziedzińce zamkowe są dostępne bezpłatnie przez cały tydzień, a wystawy stałe – m.in. Krypta Książęca, Zbrojownia i Gabinet Lubinusa – można zwiedzać od wtorku do niedzieli. To miejsce, w którym kamienne mury Gryfitów wciąż służą szczecinianom – jako scena, galeria i brama do historii Pomorza.
Zamek to nie jedyna zabytkowa perła regionu. Niedawno pisaliśmy o zabytkowych urzędach w zachodniopomorskim, wśród których nie brakuje równie okazałych budowli.
