Przed 1945 rokiem Świnoujście, wówczas znane jako Swinemünde, było jednym z najznakomitszych i najbardziej eleganckich uzdrowisk w Europie Północnej. W ciągu XIX wieku przekształciło się z osady rybackiej w światowej klasy kurort, nazywany „Niceą Północy” oraz „wanną Berlina”. Zapraszamy w podróż do złotej ery tego wyjątkowego miejsca.
Początki miasta i rozwoju infrastrukturalny
Historia Świnoujścia jako miasta rozpoczęła się w połowie XVIII wieku. W 1748 roku na miejscu osady Westswine założono Swinemünde, które w 1765 roku otrzymało prawa miejskie z rąk króla Prus Fryderyka II Wielkiego. Jego strategiczne połoenie u ujścia rzeki Świny do Bałtyku od początku determinowało jego rozwój, zarówno jako portu, jak i twierdzy.
Wczesny XIX wiek przyniósł kluczowe inwestycje infrastrukturalne. W latach 1818-1823 ujście Świny ujęto w dwa kamienne falochrony, co ustabilizowało tor wodny i umożliwiło rozwój portu. Dostępność miasta znacznie poprawiło uruchomienie połączenia kolejowego z Berlinem w 1876 roku, co stało się jednym z motorów napędowych dla rozwijającej się turystyki.
Narodziny kurortu (1824-1895)
Oficjalna historia Świnoujścia jako uzdrowiska rozpoczęła się w 1824 roku, kiedy to zostało ono ogłoszone kąpieliskiem morskim i zainaugurowano pierwszy sezon wakacyjny. Już dwa lata później, w 1826 roku, wzniesiono pierwszy Dom Zdrojowy (Kurhaus), który szybko stał się centrum życia towarzyskiego i rozrywkowego dla przybywających gości.
Kolejnym kamieniem milowym było założenie w 1827 roku Parku Zdrojowego (Kurpark). Projekt powierzono wybitnemu architektowi krajobrazu, Peterowi Josephowi Lenné, twórcy królewskich ogrodów w Berlinie i Poczdamie. Lenné zaprojektował park z misternym układem alejek, placów i osi widokowych, zorientowanych wokół Domu Zdrojowego. Park, obsadzony rzadkimi gatunkami drzew, takimi jak platany, dęby czerwone i magnolie, stał się oazą zieleni oddzielającą dzielnicę uzdroiskową od centrum miasta.
Złota era uzdrowiska (1895-1939)
Prawdziwy przełom, który ugruntował pozycję Świnoujścia jako wiodącego uzdrowiska, nastąpił w 1895 roku wraz z odkryciem bogatych złóż leczniczej solanki i borowiny. To wydarzenie, poparte pozytywnymi opiniami autorytetów medycznych na temat właściwości terapeutycznych lokalnego klimatu morskiego, zapoczątkowało budowę specjalistycznych zakładów przyrodoleczniczych.
Oferta kuracyjna obejmowała kąpiele solankowe i borowinowe, które w połączeniu z morskimi i spacerami po sosnowych lasach miały przynosić ulgę w chorobach płuc, serca i układu nerwowego.
Architektura uzdrowiskowa – Bäderarchitektur
Zraz z rosnącą popularnością kurortu, pod koniec XIX i na początku XX wieku, ukształtowała się charakterystyczna dzielnica nadmorska z unikalnym stylem architektonicznym, znanym jako Bäderarchitektur (architektura uzdrowiskowa). Styl ten, typowy dla kurortów nadbaltyckich, cechował się lekkością, elegancją i bogactwem zdobień.
Wille i pensjonaty wyróżniały się dekoracyjnymi fasadami w jasnych kolorach, drewnianymi werandami, misternie rzeźbionymi balkonami i balustradami oraz elementami nawiazującymi do klasycyzmu, baroku i renesansu. Wiele z tych perełek architektonicznych przetrwało do dziś przy ulicach Żeromskiego, Kasprowicza, Gierczak i Słowackiego.
Życie towarzyskie i elita Europy
Życie w przedwojennym Świnoujściu tętniło elegancją i kulturą. Promenada stanowiła serce kurortu i główne miejsce spotkań towarzyskich. Spacerowali nią elegancko ubrani goście, przesiadując w kawiarniach z widokiem na morze i słuchając koncertów granych na żywo w muszli koncertowej.
Plaża, już wtedy uznawana za jedną z najpiękniejszych nad Bałtykiem, szeroka i piaszczysta, przyciągała arystokrację, artystów i rodziny. Wzdłuż niej stały kabiny kąpielowe, a z mola odpływały statki wycieczkowe.
Kurort stał się ulubionym miejscem wypoczynku europejskich elit. Gościli tu m.in. cesarz Niemiec Wilhelm II, car Rosji Mikołaj I, a także pisarze i artyści. Słynny niemiecki powieściopisarz Theodor Fontane spędził tu dzieciństwo, a akcję swojej najsłynniejszej powieści „Effi Briest” częściowo osadził właśnie w Świnoujściu.
Na początku XX wieku Świnoujście było jednym z najpopularniejszych kąpielisk w Europie, przyjmując rocznie ponad 40 000 gości – liczbę znacznie przewyższającą stałą populację miasta. W 1939 roku działało tu 38 hoteli i 153 pensjonaty.
II wojna światowa i koniec ery
Przez większość II wojny światowej Świnoujście pozostawało z dala od bezpośrednich działań wojennych. Sytuacja zmieniła się diametralnie na początku 1945 roku, gdy miasto stało się kluczowym punktem ewakuacyjnym dla dziesiątków tysięcy niemieckich uchodźców uciekających przed nacierającą Armią Czerwoną z Prus Wschodnich i Pomorza.
12 marca 1945 roku miasto stało się celem zmasowanego nalotu dywanowego przeprowadzonego przez Amerykańskie Siły Powietrzne. Atak, w którym wzięło udział ponad 600 bombowców, miał na celu zniszczenie portu i unieruchomienie stacjonujących w nim okrętów.
Skutki były katastrofalne – zniszczeniu uległo 55% zabudowy miasta, w tym port, liczne statki oraz historyczny Dom Zdrojowy. Liczba ofiar, głównie cywilów i uchodców, szacowana jest na od 5 000 do 23 000 osób. Nalot ten definitywnie zakończył złotą erę Swinemünde jako niemieckiego kurortu.
Losy uzdrowiska po 1945 roku
Na mocy postanowień konferencji poczdamskiej Świnoujście zostało przyznane Polsce. Pozostała ludność niemiecka została wysiedlona, a miasto zasiedlili polscy osadnicy. Odbudowa funkcji uzdrowiskowej była jednak utrudniona. Dzielnica nadmorska wraz z ocalałymi obiektami sanatoryjnymi pozostawała pod kontrolą wojsk radzieckich aż do lat 1957-1958.
Dopiero po ich wycofaniu się, 1 lipca 1959 roku, formalnie powołano do życia Przedsiębiorstwo Państwowe „Uzdrowisko Świnoujście”. Rozpoczął się proces odbudowy i adaptacji dawnych pensjonatów.
Dziedzictwo i pamięć
Niestety, wiele zniszczonych willi zostało rozebranych lub przebudowanych w stylu socjalistycznym, przez co bezpowrotnie utraciły swój pierwotny, elegancki charakter. Mimo to, dziki zachowanym obiektom i kontynuacji tradycji leczniczych, Świnoujście odzyskało status jednego z najważniejszych uzdrowisk na polskim wybrzeżu.
Dziś, spacerując ulicami Świnoujścia, możemy wciąż odnaleź ślady dawnej świetności. Zachowane wille w stylu Bäderarchitektur, Park Zdrojowy zaprojektowany przez Lenné, szeroka piaszczysta plaża – wszystko to przypomina o czasach, gdy Świnoujście było nazywane „Niceą Północy” i „wanną Berlina”.
Historia przedwojennego uzdrowiska Świnoujście to opowieść o rozkwicie, elegancji i tragicznym końcu. To także przypomnienie o złożonej historii naszego regionu, która łączy różne kultury i epoki. Pamięć o tej historii pozwala nam lepiej zrozumieć wartość dziedzictwa, które odziedziczyłyśmy.
