Szczecin, miasto o bogatej i złożonej historii, do 1945 roku znany jako niemiecki Stettin, skrywa w swojej tkance miejskiej opowieść nie tylko o życiu, ale i o śmierci. Jego przedwojenne cmentarze to fascynujący, choć często zapomniany, rozdział dziejów. Były one nie tylko miejscami pochówku, ale także świadectwem wielokulturowości, zmian społecznych, potęgi gospodarczej i artystycznych ambicji dawnych mieszkańców. Ten artykuł zabierze Państwa w podróż po nekropoliach dawnego Stettina, od małych przykościelnych cmentarzyków, przez specjalistyczne nekropolie wyznaniowe i wojskowe, aż po monumentalne dzieło sztuki ogrodowej – Cmentarz Centralny.
Od przykościelnych cmentarzyków do nowoczesnego systemu nekropolii
Podobnie jak w wielu europejskich miastach, najstarsze miejsca pochówku w Szczecinie znajdowały się w bezpośrednim sąsiedztwie kościołów, w obrębie murów miejskich. Cmentarze przy świątyniach takich jak św. Mikołaja, Najświętszej Marii Panny, św. Piotra i Pawła oraz św. Jakuba przez wieki służyły mieszkańcom. Jednak wraz z nadejściem epoki Oświecenia, rosnącą świadomością higieniczną oraz gwałtownym rozwojem urbanistycznym miasta, ten system stał się niewystarczający i problematyczny.
Na przełomie XVIII i XIX wieku, ze względu na przepełnienie i obawy sanitarne, władze pruskie zaczęły zakazywać pochówków wewnątrz murów miejskich. Rozpoczął się proces stopniowej likwidacji starych nekropolii. Z czasem przekształcono je w place publiczne i tereny zielone, zacierając ślady po dawnych grobach. Konieczność stworzenia nowych miejsc pochówku poza gęstą zabudową stała się impulsem do zaprojektowania i założenia całego systemu cmentarzy, które rozlokowano na ówczesnych przedmieściach. Do 1945 roku w Szczecinie i jego okolicach istniało łącznie 89 cmentarzy, z czego aż 58 powstało w latach 1800-1930.
Przegląd nekropolii dawnego Szczecina
System cmentarny niemieckiego Stettina był zróżnicowany i odzwierciedlał strukturę społeczną oraz wyznaniową miasta. Obok cmentarzy komunalnych (miejskich) funkcjonowały nekropolie ewangelickie (luterańskie), reformowane (francuskie), baptystyczne, katolickie, żydowskie, a także wojskowe i szpitalne.
Cmentarze na terenie Grabowa (Grabow)
- Cmentarz Luterański (Lutherischer Friedhof): Założony w 1802 roku na północ od Bramy Królewskiej, służył mieszkańcom do 1865 roku. Stopniowo ograniczany, ostatecznie do 1910 roku został przekształcony w park miejski, znany dziś jako Park im. Stefana Żeromskiego.
- Cmentarz Garnizonowy (Neuer Militär Kirchof): Otwarty w 1846 roku w rejonie dzisiejszej ulicy Mikołaja Kopernika. Został zamknięty jeszcze przed 1939 rokiem, a jego teren pełni obecnie funkcję skweru.
- Cmentarz Komunalny (Grabower Friedhof): Powstał w 1846 roku w pobliżu ul. Malczewskiego. Dziś na jego miejscu znajduje się park publiczny.
Cmentarze na terenie Niemierzyna (Nemitz)
- Nowy Cmentarz Grabowski (Neuer Grabower Friedhof): Założony w 1820 roku przy ul. Słowackiego, z pochówkami odbywającymi się aż do 1945 roku. Po wojnie przekształcony w park miejski.
- Cmentarz Niemierzyński (Nemitzer Friedhof): Otwarty w 1868 roku przy ul. Niemierzyńskiej. W latach 1945-1946 odbywały się na nim jeszcze polskie pochówki, by w 1974 roku stać się Ogrodem Dendrologicznym im. Stefana Kownasa.
- Cmentarz Szpitalny: Powstały w 1866 roku przy ul. Broniewskiego, był powiązany z pobliskim zakładem psychiatrycznym. W 1980 roku jego teren zamieniono na park.
Cmentarze na terenie Pogodna (Braunsfelde/Torney)
- Cmentarz Żydowski (Jüdischer Friedhof): Założony w 1821 roku przy dzisiejszej ul. Ojca Bejzyma. Był używany przez gminę żydowską aż do 1962 roku. Niestety, uległ znacznej dewastacji. W 1982 roku przeprowadzono ekshumację szczątków i przeniesiono je do kwatery żydowskiej na Cmentarzu Centralnym.
- Cmentarz Francuskich Jeńców Wojennych (Französischer Friedhof): Utworzony w 1870 roku w rejonie ulic Litewskiej i Zawadzkiego dla francuskich jeńców z wojny francusko-pruskiej.
- Cmentarz Szpitalny „Bethanien” (Diakonissen Friedhof und Krankenhaus „Bethanien”): Założony w 1891 roku przy ul. Wawrzyniaka, stanowił część kompleksu szpitalnego.
Perła w koronie: Cmentarz Centralny (Zentralfriedhof)
Najważniejszą i najbardziej imponującą nekropolią przedwojennego Szczecina jest bez wątpienia Cmentarz Centralny, do 1945 roku znany jako Hauptfriedhof (Cmentarz Główny). Jego powstanie było odpowiedzią na wyczerpanie się miejsc na dotychczasowych cmentarzach oraz na nowe możliwości, jakie otworzyły się przed miastem po zniesieniu statusu twierdzy w 1873 roku.
Geneza i projekt monumentalnej nekropolii
Oficjalne otwarcie cmentarza nastąpiło 6 grudnia 1901 roku. Projektanci czerpali inspirację z największych i najnowocześniejszych nekropolii Europy, takich jak cmentarz Ohlsdorf w Hamburgu czy Zentralfriedhof w Wiedniu. Głównym architektem, odpowiedzialnym za projekt monumentalnej bramy, kaplicy i budynków administracyjnych, był Wilhelm Meyer-Schwartau, wybitny szczeciński budowniczy. Z kolei za rewolucyjną, parkową koncepcję układu zieleni odpowiadał Georg Hannig, który został również pierwszym dyrektorem cmentarza i pełnił tę funkcję aż do 1928 roku.
Ich wizja zakładała stworzenie nie tylko miejsca pochówku, ale „parku-pomnika”, harmonijnie wkomponowanego w naturalny krajobraz. Zrezygnowano z gęstej, rzędowej zabudowy grobów na rzecz malowniczych, wijących się alejek, rozległych trawników i enklaw zróżnicowanej roślinności. Na terenie cmentarza posadzono ponad 400 gatunków drzew i krzewów, co nadało mu charakter ogrodu botanicznego.
Architektura i rozwój
- Skala: Początkowo cmentarz zajmował 64 hektary. Na skutek kolejnych rozszerzeń, do 1943 roku jego powierzchnia wzrosła do imponujących 139,5 hektara, co czyniło go trzecią co do wielkości nekropolią w Europie.
- Brama główna i kaplica: Neoromański kompleks bramny i przylegająca do niego kaplica główna, zaprojektowane przez Meyer-Schwartaua, stanowiły wizytówkę cmentarza. Główna brama została zniszczona podczas nalotu w 1941 roku, a jej odbudowa miała miejsce w latach 1959-1963. Kaplica, choć przetrwała wojnę, spłonęła w 1981 roku. Odbudowano ją i przywrócono do funkcji sakralnych w 1994 roku.
- Krematorium i druga kaplica: W 1925 roku do tylnej części kaplicy głównej dobudowano krematorium, co świadczyło o nowoczesnym podejściu władz miasta do praktyk pogrzebowych. W latach 1928-1930, w nowszej, zachodniej części cmentarza wzniesiono drugą kaplicę w stylu modernistycznym. Niestety, została ona zniszczona podczas bombardowania w 1943 roku, a jej ruiny rozebrano ostatecznie w 1984 roku.
Do 1940 roku na Cmentarzu Centralnym pochowano ponad 117 000 osób. Liczba ta drastycznie wzrosła w czasie II wojny światowej z powodu ofiar alianckich nalotów bombowych na miasto.
Znaczące groby i pomniki epoki niemieckiej
Cmentarze Stettina, a w szczególności Cmentarz Centralny, były miejscem spoczynku wielu wybitnych postaci, które kształtowały historię i wizerunek miasta. Chociaż wiele nagrobków nie przetrwało wojennej pożogi i powojennych zniszczeń, pamięć o nich jest wciąż żywa.
- Hermann Haken (1828-1916): Nadburmistrz Szczecina w latach 1878-1907, wizjoner, za którego rządów miasto przeżywało okres dynamicznego rozwoju. Jego imieniem nazwano słynne tarasy widokowe (dziś Wały Chrobrego). Jego grób znajduje się na Cmentarzu Centralnym.
- Bernhard Stoewer (1831-1908): Przemysłowiec, założyciel słynnych zakładów produkujących maszyny do szycia, maszyny do pisania, rowery, a przede wszystkim automobile marki Stoewer. Imponujący rodzinny grobowiec w formie skalnej formacji jest jednym z charakterystycznych punktów cmentarza.
- Wilhelm Meyer-Schwartau (1854-1935): Architekt i miejski radca budowlany, współtwórca wyglądu reprezentacyjnej części miasta (m.in. Wałów Chrobrego) oraz projektant Cmentarza Centralnego, na którym sam został pochowany.
- Georg Hannig (1872-1934): Pierwszy dyrektor i projektant krajobrazu Cmentarza Centralnego. Jego wiedza i pasja ogrodnicza nadały nekropolii unikalny, parkowy charakter.
- Hugo Lemcke (1835-1925): Wybitny historyk Pomorza, którego grób również znajdował się na Cmentarzu Centralnym.
Poza grobami indywidualnymi, na cmentarzu wzniesiono pomniki upamiętniające ważne wydarzenia. Znajdował się tam m.in. krzyż poświęcony poległym w wojnie francusko-pruskiej (1870-1871) oraz kamień ku czci marynarzy z krążownika „Augsburg”, który zatonął w 1915 roku.
Współcześnie, aby ocalić dziedzictwo dawnych mieszkańców, za kaplicą główną utworzono Lapidarium. Gromadzi ono ocalałe płyty nagrobne i rzeźby z terenu całego cmentarza, stanowiąc poruszające świadectwo niemieckiej przeszłości nekropolii.
Wpływ wojen i koniec epoki
Obie wojny światowe odcisnęły głębokie piętno na szczecińskich cmentarzach. I wojna światowa przyniosła pochówki żołnierzy zmarłych w lazaretach, którzy spoczęli w wydzielonych kwaterach wojskowych na cmentarzach komunalnych i garnizonowych.
Jednak to II wojna światowa okazała się kataklizmem. Alianckie naloty dywanowe z lat 1943-1944 spowodowały ogromne zniszczenia w infrastrukturze cmentarnej (zniszczenie modernistycznej kaplicy i bramy głównej na Cmentarzu Centralnym) i doprowadziły do gwałtownego wzrostu liczby pochówków. Masowe groby ofiar bombardowań stały się tragicznym elementem krajobrazu nekropolii.
Rok 1945 przyniósł kres niemieckiej historii miasta. Zmiana granic, wysiedlenie ludności niemieckiej i napływ polskich osadników całkowicie odmieniły charakter Szczecina. Wiele dawnych, mniejszych cmentarzy zostało w kolejnych dekadach zlikwidowanych, zapomnianych lub przekształconych w parki i skwery. Ich materialne ślady niemal całkowicie zniknęły z mapy miasta.
Dziedzictwo utracone i ocalone
Historia cmentarzy niemieckiego Szczecina to opowieść o stracie, ale także o przetrwaniu. Podczas gdy dziesiątki mniejszych nekropolii bezpowrotnie zniknęły pod warstwami nowej, polskiej rzeczywistości, ich największy i najwspanialszy przedstawiciel – Cmentarz Centralny – ocalał. Uznany za zabytek i otoczony opieką, dziś jest nie tylko największym cmentarzem w Polsce, ale także unikalnym na skalę europejską parkiem, historycznym lapidarium i miejscem pamięci o wielowątkowej przeszłości miasta. Spacerując jego alejami, wciąż można odnaleźć echa dawnego Stettina – w majestatycznych drzewach posadzonych przez Georga Hanniga, w liniach architektonicznych kaplicy Wilhelma Meyera-Schwartaua i w nielicznych ocalałych nagrobkach, które cicho opowiadają historię zaginionego miasta i jego mieszkańców.
