Białogard, jedno z najstarszych miast Pomorza Zachodniego, posiada bogatą i złożoną historię sięgającą VIII wieku. Strategiczne położenie na szlakach handlowych, przynależność do Hanzy oraz burzliwe dzieje polityczne ukształtowały to miasto na przestrzeni stuleci. Historia Białogardu do 1945 roku to opowieść o transformacjach, wojnach i odbudowie.
Początki słowiańskie i średniowieczny rozwój
Początki Białogardu sięgają VIII wieku, kiedy to u zbiegu rzek Parsęty i Leśnicy powstała stała słowiańska osada obronna. Wczesni mieszkańcy należeli do zachodniosłowiańskich plemion pomorskich, a w IX wieku bawarski Geograf wymieniał w tym regionie plemię „Zeriuani”. W XI–XII wieku obszar zamieszkiwało plemię kaszubskie.
Osada ewoluowała od niewielkiego punktu obronnego do grodu plemiennego, następnie grodu piastowskiego w XI wieku, aż po siedzibę książęcą. Gospodarka opierała się na rolnictwie, hodowli zwierząt, rybactwie i łowiectwie, lecz to handel stał się głównym motorem wzrostu. Strategiczne położenie Białogardu na głównych szlakach handlowych – w tym na ważnym Szlaku Solnym biegnącym na południe z Kołobrzegu oraz na bałtyckiej trasie łączącej Pomorze Gdańskie z Europą Zachodnią – uczyniło z niego jedno z najważniejszych centrów gospodarczych Pomorza.
Region znalazł się pod wpływami polskimi pod koniec panowania Mieszka I około 972 roku. XII-wieczna kronika Galla Anonima określa Białogard jako „królewskie i znakomite miasto, zwane Białym” (Urbs regia et egregia, Alba nomine), wspominając o jego podboju przez księcia Bolesława Krzywoustego w 1102 i 1107 roku. Po podboju biskup Otto z Bambergu odwiedził Białogard w 1124 roku w ramach misji chrystianizacyjnej, głosząc kazania i poświęcając nowy kościół.
Prawa miejskie i członkostwo w Hanzie
Polska zwierzchność była krótkotrwała. W obliczu zagrożenia ze strony Danii pomorski książę Bogusław I złożył w 1181 roku hołd lenny cesarzowi niemieckiemu, rozpoczynając okres rosnących wpływów niemieckich. Proces ten przyspieszyło nadanie praw miejskich lubeckich 2 sierpnia 1299 roku przez księcia Bogusława IV. Karta lokacyjna zapewniała znaczące wolności gospodarcze, zwalniała mieszczan z jurysdykcji książęcej i przyciągnęła napływ niemieckich kupców oraz osadników.
W 1307 roku miasto uzyskało prawo składu, zobowiązujące przejeżdżających kupców do oferowania swoich towarów na sprzedaż, co dodatkowo umocniło jego potęgę handlową. Znaczenie gospodarcze Białogardu zostało potwierdzone w 1386 roku, kiedy stał się członkiem Hanzy – potężnego związku miast handlowych.
Architektura i zabytki średniowieczne
Średniowieczna świetność Białogardu znajduje odzwierciedlenie w jego architekturze. W pierwszej połowie XIV wieku miasto zostało ufortyfikowane solidnymi ceglanymi murami, których fragmenty przetrwały do dziś. Do najważniejszych historycznych budowli należą:
Brama Wysoka (Brama Połczyńska) – wzniesiona na początku XIV wieku dwukondygnacyjna ceglana brama z ostrym przejazdem, najcenniejszy zachowany element średniowiecznych fortyfikacji miasta. Przez pewien czas służyła jako areszt, aż do końca XIX wieku.
Kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny – gotycki ceglany kościół z początku XIV wieku. Wielokrotnie niszczony przez pożary, do 1945 roku służył jako kościół luterański, po czym stał się świątynią rzymskokatolicką.
Kościół św. Jerzego – położony poza pierwotnymi murami miejskimi, wzniesiony prawdopodobnie w XIV wieku na miejscu wcześniejszej kaplicy, gruntownie przebudowany w 1858 roku.
Stary Ratusz – zbudowany w 1827 roku w stylu klasycystycznym, stojący na rynku, do 1924 roku siedziba władz miejskich, później muzeum.
Zamek książęcy – wzniesiony w 1315 roku, gdy książę Warcisław IV uczynił Białogard swoją rezydencją; później przebudowywany, ostatecznie rozebrany w 1780 roku.
Układ miasta został znacząco zmieniony przez wielki pożar w 1765 roku, który zniszczył centrum. Odbudowę przeprowadzono według tzw. planu Ackermanna – najstarszego zachowanego planu miasta.
Okres pruski i niemiecki (1653–1945)
XVI wiek był okresem względnego pokoju i rozwoju gospodarczego. Wojna trzydziestoletnia (1618–1648) przyniosła jednak ogromne zniszczenia. Miasto było wielokrotnie rabowane przez wojska cesarskie i szwedzkie, co prowadziło do głodu, epidemii i masowego exodusu przeważnie słowiańskiej ludności.
Po śmierci ostatniego księcia z dynastii Gryfitów – Bogusława XIV – w 1637 roku region w 1653 roku przeszedł pod władzę Brandenburgii, a od 1701 roku należał do Królestwa Prus. Miasto, znane jako Belgard, stało się stolicą powiatu w 1724 roku. Napływ urzędników przyspieszył proces germanizacji. Wojna siedmioletnia (1756–1763) przyniosła kolejne zniszczenia, a wojska rosyjskie kilkakrotnie plądrowały miasto.
XIX wiek przyniósł odbudowę i modernizację. Najważniejszym wydarzeniem było doprowadzenie kolei: w 1858 roku otwarto linię do Koszalina, a w kolejnych latach połączenia z Kołobrzegiem i Stargardem. Białogard stał się ważnym węzłem kolejowym Pomorza Środkowego, co sprzyjało rozwojowi przemysłu przetwórczego.
Miasto zyskało pocztę (1815), gazetę (1853), telegraf (1866), gazownię (1898) i elektryczność (1911). Jednocześnie część mieszkańców emigrowała do Ameryki Północnej i dużych ośrodków przemysłowych Niemiec.
II wojna światowa i koniec rządów niemieckich
Od 1939 roku Białogard pełnił funkcję zaplecza wojskowego. Działały tu obozy pracy przymusowej i podobozy jenieckie Stalag II-D. W lutym 1945 roku przez miasto przeszły marsze śmierci jeńców ze Stalag Luft IV i Stalag XX-B.
4–5 marca 1945 roku Białogard został zdobyty przez Armię Czerwoną przy wsparciu oddziałów polskich. Około 10% zabudowy miasta uległo zniszczeniu. Według źródeł południowa pierzeja rynku została celowo spalona po zakończeniu walk.
Po wojnie miasto znalazło się w granicach Polski. Utworzono polską administrację cywilną, co zapoczątkowało nowy rozdział w historii Białogardu.
Ciekawostki
„Wojna o krowę” (1469) – konflikt ze Świdwinem, który przeszedł do lokalnej legendy.
„Biały Gród” – nazwa miasta oznacza „biały gród”, co potwierdza łacińska forma Civitas Alba.
