Banie, niewielka miejscowość w województwie zachodniopomorskim, kryją w sobie fascynującą historię sięgającą średniowiecza. Przez ponad 700 lat było to prężnie działające miasto, które odegrało ważną rolę w rozwoju regionu. Dopiero zniszczenia II wojny światowej pozbawiły je praw miejskich, które posiadało nieprzerwanie od XIII wieku. Przyjrzyjmy się tej niezwykłej historii.
Początki: od grodu obronnego do miasta
Historia Bań sięga IX–X wieku, kiedy na strategicznym terenie w dorzeczu rzeki Tywy istniał gród o charakterze obronnym. Otaczające go mokradła i bagna stanowiły naturalną barierę obronną, chroniąc żyzną Ziemię Pyrzycką od wschodu. Chrześcijaństwo dotarło na te tereny prawdopodobnie w 1124 roku, rozpoczynając nową epokę w dziejach osady.
Pierwsza jednoznaczna wzmianka o Baniach jako mieście (in civitate Banen) pochodzi z dokumentu księcia Barnima I z 1235 roku. Dokument ten wspomina również o istnieniu targu (forum) oraz o otaczającym je terytorium zwanym Ziemią Bańską. Nazwa miejscowości, według jednej z teorii, wywodzi się od słowa „bania”, oznaczającego zagłębienie terenu, co odpowiadało lokalizacji osady.
Prawa miejskie i rządy zakonów rycerskich
Banie otrzymały prawa miejskie w pierwszej połowie XIII wieku, prawdopodobnie w 1230 lub 1234 roku. W 1234 roku książę Barnim I nadał Ziemię Bańską zakonowi templariuszy, co zapoczątkowało okres dynamicznego rozwoju miasta. Po kasacie zakonu templariuszy w 1312 roku ich posiadłości, w tym Banie, przejęli joannici.
Pod rządami zakonów rycerskich Banie umocniły swoją pozycję. W dokumentach z 1296 roku miejscowość określana jest jako oppidum (osada warowna), a jej mieszkańcy jako cives (mieszczanie). Mimo feudalnej zależności od zakonów miasto pozostawało częścią Księstwa Pomorskiego. W 1345 roku joannici zrzekli się zwierzchnictwa nad miastem na rzecz księcia Barnima III.
Ośrodek handlowy i rzemieślniczy
Rozwój Bań jako ośrodka handlowego potwierdzają liczne wzmianki historyczne. W 1254 roku, przy okazji nadania praw miejskich Gryfinu, wspomniano o „Bańskim Moście” (Banische Brugge). W 1263 roku templariusze posługiwali się „bańską miarą zboża” (Banensis mensura), co świadczy o roli miasta w regionalnym handlu.
Szczególnie ważny jest dokument z 1296 roku, który regulował rozbudowę hali targowej i przyznawał kupcom z Trzcińska prawo do korzystania z sześciu kramów za opłatą, co podkreślało silną pozycję handlową Bań.
Zabytki i architektura
Układ urbanistyczny Bań zachował średniowieczny charakter, z centralnie położonym trójkątnym rynkiem. Już w XIII wieku osadę otaczały umocnienia, prawdopodobnie w formie wałów ziemnych i fosy o szerokości około 10 metrów. W pierwszej połowie XIV wieku rozpoczęto budowę murowanych fortyfikacji, które składały się z murów obronnych, dwudziestu baszt i dwóch bram.
Znaczna część umocnień została zniszczona podczas konfliktu pomorsko-brandenburskiego w 1478 roku. Ostateczną rozbiórkę pozostałości murów zarządzono w 1766 roku. Do dziś przetrwała jedynie Baszta Prochowa.
Najważniejszym zabytkiem Bań jest późnoromański kościół parafialny pw. Matki Bożej Wspomożenia Wiernych, wzniesiony z granitowych kwadr w połowie XIII wieku. Pierwotnie była to trójnawowa, trójprzęsłowa bazylika z masywnym masywem zachodnim. Po pożarze miasta w 1478 roku kościół otrzymał nowe gotyckie sklepienia. Kolejny pożar w 1690 roku spowodował zawalenie się sklepień i wieży, którą następnie odbudowano, wieńcząc ją barokowym hełmem.
W 1417 roku joannici ufundowali gotycką kaplicę św. Jerzego, która służyła początkowo jako szpital dla chorych i trędowatych. Zniszczona podczas II wojny światowej, została odbudowana w latach 1997–1998.
Życie mieszkańców i społeczność
W XV wieku Banie były znane z wystawianych przez mieszczan pasji. Jedno z takich przedstawień w 1498 roku zakończyło się tragiczną śmiercią, co skłoniło sąd biskupi do wydania zakazu dalszych inscenizacji. XVI-wieczny kronikarz pomorski Tomasz Kantzow odnotował, że czasy świetności miasta minęły, a jego mieszkańcy niewiele różnili się od chłopów, choć jednocześnie chwalił jego silne fortyfikacje.
Populacja miasta systematycznie rosła: w 1812 roku Banie liczyły 1069 mieszkańców, a w 1861 roku już 2651. Od średniowiecza istniała tu również społeczność żydowska. W XIX wieku gmina żydowska była autonomiczna, posiadała własną synagogę i cmentarz. W 1812 roku w mieście mieszkało 51 Żydów, a w 1861 roku ich liczba wzrosła do 96.
Okres pruski i niemiecki
Do 1648 roku Banie należały do Księstwa Pomorskiego. Po zakończeniu wojny trzydziestoletniej miasto znalazło się pod panowaniem szwedzkim. W 1679 roku, na mocy pokoju w Saint-Germain-en-Laye, Banie przeszły pod kontrolę elektoratu brandenburskiego. W 1701 roku stały się częścią nowo proklamowanego Królestwa Prus.
W XVIII wieku miasto zasłynęło z produkcji słomianych kapeluszy, głównie dla kobiet i dzieci. Manufaktura należąca do żydowskiego kupca Jana Samuela Mehlisa produkowała rocznie tysiące kapeluszy. Przemysł ten zaczął podupadać po 1850 roku. W 1898 roku Banie uzyskały połączenie kolejowe na linii Chwarstnica–Swobnica.
II wojna światowa i zniszczenia
W końcowej fazie II wojny światowej Banie stały się areną zaciętych walk. W lutym 1945 roku, podczas niemieckiej operacji „Sonnenwende” (Przesilenie Słoneczne), wojska niemieckie podjęły próbę kontrofensywy mającej na celu opóźnienie radzieckiego marszu na Berlin. Udało im się na krótko odbić Banie i Pyrzyce oraz ewakuować część oddziałów z kotła pod Choszcznem.
Mimo tych chwilowych sukcesów operacja zakończyła się strategiczną porażką Niemiec. Walki przyniosły miastu katastrofalne zniszczenia – około 50% zabudowy zostało zrujnowane.
Przejście pod polską administrację
Po zakończeniu II wojny światowej w 1945 roku, na mocy postanowień konferencji poczdamskiej, Banie znalazły się w granicach Polski jako część tzw. Ziem Odzyskanych. Niemiecką nazwę Bahn zastąpiono polską nazwą Banie. Ze względu na ogromne zniszczenia wojenne miejscowość utraciła prawa miejskie, które posiadała nieprzerwanie przez ponad 700 lat.
Podsumowanie
Historia Bań do 1945 roku to opowieść o dynamicznym rozwoju, strategicznym znaczeniu i dramatycznych zwrotach losu. Od ufortyfikowanego grodu, przez prężne średniowieczne miasto handlowe pod rządami zakonów rycerskich, po ważny ośrodek rzemieślniczy w czasach pruskich. Okresy świetności przeplatały się z latami upadku, spowodowanymi konfliktami zbrojnymi i zmianami przynależności państwowej.
II wojna światowa przyniosła kres istnieniu miasta w jego dotychczasowej formie, prowadząc do ogromnych zniszczeń materialnych i utraty praw miejskich. Dziś Banie, jako wieś, starają się odzyskać swoją dawną świetność, a mieszkańcy podejmują starania o przywrócenie praw miejskich, które stanowiłyby symboliczne uznanie bogatej historii tego niezwykłego miejsca.
