Choszczno, malowniczo położone na Pojezierzu Choszczeńskim, to miasto o niezwykle bogatej i burzliwej historii. Jego dzieje, sięgające wczesnego średniowiecza, są opowieścią o zmieniających się granicach, potęgach politycznych i dramatycznych zwrotach akcji. Przez wieki, znane pod niemiecką nazwą Arnswalde, miasto było świadkiem rozwoju, wojen oraz niemal całkowitego zniszczenia, które zakończyło pewien rozdział jego historii w 1945 roku. Zapraszamy w podróż śladami przeszłości Choszczna – od słowiańskiej osady po pruskie miasto przemysłowe.
Wczesne dzieje i narodziny miasta
Tereny dzisiejszego Choszczna były zamieszkane już w epoce kamienia. W VI wieku naszej ery pojawiły się tu osady słowiańskie, w tym gród obronny, który prawdopodobnie pełnił również funkcje handlowe. W latach 963–967 władca Polan, Mieszko I, włączył te ziemie w granice swojego państwa, a w 1122 roku zwierzchnictwo polskie potwierdził tu Bolesław III Krzywousty. Po rozbiciu dzielnicowym region stał się częścią Księstwa Wielkopolskiego.
Kluczowy dla przyszłości regionu okazał się XIII wiek. W 1233 roku książę wielkopolski Władysław Odonic nadał ziemie w okolicach Choszczna cystersom z Kołbacza, a cztery lata później – w 1237 roku – zakonowi joannitów. Spory między zakonami oraz nieprecyzyjnie wytyczone granice stały się pretekstem do przejęcia kontroli nad tym strategicznym obszarem przez margrabiów brandenburskich.
To właśnie oni, między 1269 a 1289 rokiem, założyli na prawie magdeburskim miasto Arnswalde. Pierwsza pisemna wzmianka o nim pochodzi z 1269 roku i dotyczy traktatu zawartego w Arnswalde między margrabiami a księciem gdańskim Mściwojem II. Miasto, wzorowane na Angermünde, otrzymało charakterystyczny, szachownicowy układ urbanistyczny, który przetrwał aż do 1945 roku.
Okres niemiecki (jako Arnswalde)
Dzięki strategicznemu położeniu na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych, w tym tzw. „Drogi Polskiej” i „Drogi Margrabiów”, Arnswalde szybko stało się ważnym ośrodkiem rzemiosła i handlu. Już w 1291 roku otrzymało przywilej wolnego handlu z Pomorzem i Wielkopolską. Miasto otoczono potężnym systemem fortyfikacji – kamienno-ceglanym murem o długości 1800 metrów i wysokości 9 metrów, wzmocnionym basztami i podwójną fosą – co czyniło je trudną do zdobycia twierdzą. W północno-zachodniej części miasta osiedliła się społeczność żydowska, która założyła synagogę oraz cmentarz na tzw. Żydowskiej Górze (dziś Miejska Góra).
Od 1373 roku Choszczno wraz z całą Nową Marchią znalazło się w granicach Korony Czeskiej pod panowaniem Luksemburgów. W 1402 roku Zygmunt Luksemburski, potrzebując funduszy na prowadzenie wojen, zastawił region Zakonowi Krzyżackiemu. Panowanie krzyżackie (1402–1454) było dla miasta okresem niepokojów. Mieszkańcy Arnswalde stali się ośrodkiem opozycji wobec Zakonu, a w 1433 roku rada miejska złożyła hołd polskiemu królowi Władysławowi Jagielle. Miasto pozostawało w politycznej zależności od Polski do 1437 roku, kiedy to – na mocy pokoju polsko-krzyżackiego – powróciło pod władzę Zakonu. Bunt mieszczan z 1443 roku został krwawo stłumiony, a Krzyżacy wznieśli w południowo-wschodniej części miasta zamek. Ostatecznie w 1454 roku Zakon, szukając środków na wojnę z Polską, sprzedał Nową Marchię wraz z Choszcznem z powrotem Brandenburgii.
Pod rządami brandenburskimi, a później pruskimi, miasto przeżywało zmienne koleje losu. W XVI wieku było jednym z największych miast Nowej Marchii, jednak w XVII stuleciu jego rozwój zahamowały epidemie, pożary oraz zniszczenia wojny trzydziestoletniej. W latach 1716–1844 Choszczno pełniło funkcję miasta garnizonowego.
Rozwój gospodarczy i kulturowy
Prawdziwy przełom w rozwoju gospodarczym miasta nastąpił w XIX wieku. Kluczowym impulsem była budowa w 1847 roku linii kolejowej, która połączyła Arnswalde ze Szczecinem, Stargardem, Krzyżem i Poznaniem. Dostęp do nowoczesnego transportu zapoczątkował rewolucję przemysłową. Jak grzyby po deszczu zaczęły powstawać fabryki: zapałek (1850), maszyn rolniczych, sukna, papy, a w 1896 roku – duża cukrownia. Rozwijały się rzemiosło i handel, w których znaczącą rolę odgrywała społeczność żydowska.
Na początku XX wieku Arnswalde było prężnie działającym miastem powiatowym. W 1925 roku liczyło 10 911 mieszkańców, a tuż przed wybuchem II wojny światowej, w 1939 roku – już 12 725. W latach 1926–1944 w mieście funkcjonowało muzeum powiatowe, założone przez Waltera Schumachera, gromadzące świadectwa lokalnej historii i kultury.
II wojna światowa i zniszczenie miasta
Okres II wojny światowej zapisał się w historii Choszczna w sposób szczególny. Jesienią 1939 roku na obrzeżach miasta Niemcy utworzyli obóz jeniecki Oflag II B Arnswalde. Początkowo przetrzymywano w nim ponad 2200 polskich oficerów i żołnierzy wziętych do niewoli podczas kampanii wrześniowej. Mimo surowych warunków jeńcy prowadzili w obozie tajną działalność kulturalną i polityczną. W maju 1942 roku polskich oficerów przeniesiono do innego obozu, a na ich miejsce przywieziono jeńców francuskich.
Pod koniec wojny, w obliczu zbliżającej się Armii Czerwonej, niemieckie dowództwo ogłosiło Arnswalde twierdzą (Festung Arnswalde). W lutym 1945 roku miasto stało się areną niezwykle zaciętych, trwających ponad dwa tygodnie walk. Bronione przez kilka tysięcy żołnierzy niemieckich zostało otoczone przez jednostki radzieckiej 61. Armii. Ostatecznie 23 lutego 1945 roku, po morderczym oblężeniu i szturmie, miasto zostało zdobyte.
Cena była katastrofalna. W wyniku bombardowań i walk ulicznych zniszczeniu uległo od 80% do 95% zabudowy. Stare Miasto praktycznie przestało istnieć. Choszczno stało się jednym z najbardziej zniszczonych miast na Pomorzu Zachodnim, a jego rola gospodarcza została niemal całkowicie unicestwiona. Bitwa o Arnswalde pochłonęła życie około 3000 żołnierzy po każdej ze stron.
Zabytki – świadkowie burzliwej historii
Mimo ogromu zniszczeń wojennych w Choszcznie przetrwało kilka cennych zabytków, które są niemymi świadkami jego bogatej przeszłości.
Kościół pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny – gotycka świątynia, wzniesiona w XIV wieku przez joannitów, jest najważniejszym zabytkiem miasta. Wielokrotnie niszczona przez pożary i wojny, po 1945 roku została odbudowana z dbałością o przywrócenie jej gotyckiego charakteru. W jej wnętrzu znajduje się unikatowy w skali Europy zabytek – ceramiczna płaskorzeźba „Drzewo Jessego” z pierwszej połowy XIV wieku, przedstawiająca genealogię Chrystusa. W murach kościoła zachowała się również XV-wieczna płyta nagrobna burmistrza Mikołaja Rebentischa.
Mury obronne i barbakan – fragmenty potężnych, XIV- i XV-wiecznych murów miejskich do dziś otaczają historyczne centrum. Najlepiej zachowanym elementem fortyfikacji jest gotycka baszta przedbramia Bramy Kamiennej, potocznie zwana barbakanem. Zniszczona w 1945 roku, została odbudowana w latach 60. i dziś stanowi jeden z symboli miasta.
Inne obiekty – o przemysłowej przeszłości miasta przypominają zespół dworca kolejowego z połowy XIX wieku oraz wieża ciśnień z 1903 roku. Choć oba obiekty zostały uszkodzone podczas wojny i później przebudowane, ich bryły wciąż nawiązują do architektury z czasów Arnswalde.
Historia Choszczna do 1945 roku to fascynująca opowieść o mieście na styku kultur i wpływów. Jego losy – od średniowiecznego centrum handlu, przez pruskie miasto przemysłowe, aż po tragiczną zagładę w ogniu wojny – odzwierciedlają skomplikowane dzieje całego regionu. Pozostałe zabytki stanowią dziś cenne dziedzictwo, które pozwala nam dotknąć tej wielowątkowej przeszłości.
