Są ulice, którymi się po prostu jeździ, i takie, które opowiadają historię całego miasta. Aleja Wojska Polskiego należy do tych drugich. Ma blisko 6,9 kilometra – od placu Zwycięstwa aż po granicę miasta – i łączy osiem osiedli. Kiedyś wiodła do Tanowa i nazywała się Falkenwalder Straße. Przy niej powstawały kamienice, pierwsze wille szczecińskiego Westendu i zajezdnia tramwaju konnego, działa tu jedno z najstarszych kin na świecie, a w ostatnich latach przeszła największą przemianę od dziesięcioleci. Prześledźmy jej dzieje – od piaszczystego traktu po „zielony salon miasta”.
Trakt na Tanowo – skąd wzięła się Falkenwalder Straße
Przed 1945 rokiem aleja nosiła nazwę Falkenwalder Straße, czyli ulica Tanowska. Nazwa nie była przypadkowa: to dawna droga, która wychodziła z miasta w stronę wsi Falkenwalde – dzisiejszego Tanowa – i innych miejscowości leżących na północny zachód od Szczecina. Długo był to zwykły podmiejski trakt, biegnący wśród pól, ogrodów i zabudowań folwarcznych. Zmieniło się to dopiero wtedy, gdy Szczecin przestał być ściśniętą w murach pruską twierdzą.
Przełomem była decyzja o likwidacji fortyfikacji w 1873 roku. Tereny wokół dawnego miasta otworzyły się pod zabudowę, a stara droga na Tanowo stała się naturalną osią rozwoju. W latach 70. i 80. XIX wieku zaczęły wyrastać przy niej wielopiętrowe kamienice czynszowe – zwłaszcza na odcinku między dzisiejszym placem Szarych Szeregów a placem Zgody. Wiele z nich stoi do dziś. Kamienica pod obecnym numerem 10 powstała w 1883 roku jako Falkenwalderstraße 134 i przetrwała wojnę; mieszkali w niej kupcy, rzemieślnicy, a także działacze szczecińskiej Polonii.
Westend – willowe przedmieście bogatego Stettina
Dalej od centrum Falkenwalder Straße zmieniała charakter. W 1871 roku powstało towarzystwo budowlane Westend-Stettin, związane z Johannesem Quistorpem – przedsiębiorcą, który odcisnął ogromne piętno na rozwoju miasta. Wzdłuż ulicy, w okolicach dzisiejszej ulicy Piotra Skargi, zaczęło wyrastać prestiżowe osiedle willowe Westend, a nieco dalej – Neu Westend. Zamożni szczecinianie uciekali tu od ciasnoty i zgiełku śródmieścia, budując domy wśród zieleni.
Ślady tamtej epoki widać do dziś. Willa pod numerem 97, nazywana Willą Knipp, powstała w latach 1875–1876 według projektu mistrza stolarskiego Carla Gerloffa, który był też jej właścicielem – to przykład wczesnej szczecińskiej „deweloperki” czasów Quistorpa, z charakterystycznymi kolumnami jońskimi. Pod numerem 84 stoi eklektyczna willa Augusta Lentza z lat 1888–1889, a pod numerem 92 – willa Quistorpa, w której od 1950 roku mieści się pogotowie ratunkowe. W 1896 roku przy ulicy uruchomili swój zakład bracia Stoewerowie, późniejsi producenci słynnych samochodów.
Tramwajem przez Falkenwalder Straße
Ulica od początku była kręgosłupem szczecińskiej komunikacji. 25 marca 1879 roku powstało Stettiner Straßen-Eisenbahn-Gesellschaft – spółka tramwajowa założona przez Johannesa Büssinga – a jej zajezdnia stanęła właśnie przy Falkenwalder Straße, na skrzyżowaniu z dzisiejszą ulicą Piotra Skargi. 23 sierpnia 1879 roku ruszyła pierwsza linia tramwaju konnego, łącząca Westend z centrum miasta.
Niespełna dwie dekady później przyszła elektryczność. 4 lipca 1897 roku pierwszy szczeciński tramwaj elektryczny wyjechał na trasę z Westendu do Breite Straße, czyli dzisiejszej ulicy Wyszyńskiego. Do 1900 roku zelektryfikowano całą sieć. Stara zajezdnia przy Falkenwalder Straße służyła aż do 1938 roku, kiedy otwarto nową, większą zajezdnię Straßenbahnhof West – dzisiejszą zajezdnię Pogodno. W 1925 roku przy alei powstał jeszcze tor kolarski, znany dziś jako tor imienia Zbysława Zająca.
Kino, wojna i powojenne zmiany
W 1907 roku przy ulicy otwarto kino Helios-Welt-Kino-Theater. Dziś działa jako Kino Pionier 1907 i uchodzi za jedno z najstarszych nieprzerwanie działających kin na świecie – prawdziwy skarb ulicy, przypominający, że była ona nie tylko arterią, ale i miejscem miejskiego życia.
II wojna światowa przyniosła zniszczenia, a rok 1945 – nową nazwę. Falkenwalder Straße stała się aleją Wojska Polskiego. W miejscu zburzonych kamienic pojawiły się budynki nowej epoki: w 1959 roku modernistyczne kino Kosmos pod numerem 8, a w 1962 roku blok pod numerem 51 projektu Janusza Karwowskiego, wzniesiony na miejscu zniszczonej eklektycznej kamienicy – w 1963 roku nagrodzony tytułem „Mistera Szczecina”. Później powstały też dziesięciokondygnacyjne bloki projektu Wacława Furmańczyka i Witolda Jarzynki.
Ważną datą był 1 grudnia 1973 roku. Tego dnia z odcinka między placem Szarych Szeregów a placem Zwycięstwa wycofano tramwaje. Aleja stopniowo zamieniała się w drogę tranzytową, zdominowaną przez samochody, a jej reprezentacyjny charakter blakł. Kamienice odzyskiwały blask fragmentami – w latach 2004–2007 odnowiono elewacje 17 zabytkowych budynków między placem Zgody a placem Sprzymierzonych.
Wojska Polskiego dziś – zielony salon miasta
O przyszłość alei toczyły się w Szczecinie długie spory. W konsultacjach mieszkańcy odrzucili zarówno powrót tramwajów, jak i zamianę ulicy w pełny deptak. Ostatecznie postawiono na rozwiązanie pośrednie. Projekt pracowni ARCHAID Jacka Szewczyka zamienił śródmiejski odcinek – od placu Zwycięstwa do placu Szarych Szeregów – w tak zwany zielony salon miasta. Zamiast czterech pasów ruchu są dwa, obowiązuje ograniczenie do 30 km/h, posadzono 154 drzewa i blisko 20 tysięcy krzewów. Przebudowa, która w dużej mierze zakończyła się w 2024 roku, kosztowała ponad 50 milionów złotych.
Co szczególnie cieszy miłośników historii, nie zapomniano o przeszłości. W nową nawierzchnię wbudowano fragmenty dawnego torowiska – pamiątkę po tramwajach, które przez blisko sto lat kursowały tędy od czasów konnej linii z 1879 roku. Do budowy wykorzystano też 800 ton odzyskanej kostki brukowej. Dawna Falkenwalder Straße znów jest miejscem do spacerowania, a nie tylko do przejazdu.
Pamiętacie jeszcze tramwaje na Wojska Polskiego albo czasy, gdy ulicą płynął nieprzerwany sznur samochodów? Podzielcie się wspomnieniami w komentarzach.
