Wały Chrobrego to bez wątpienia jeden z najbardziej rozpoznawalnych i monumentalnych symboli Szczecina. Ten imponujący, 500-metrowy taras widokowy, wznoszący się 19 metrów nad lustrem Odry, jest nie tylko ulubionym miejscem spacerów mieszkańców i turystów, ale także żywym świadkiem burzliwej historii miasta. Jego architektura, łącząca w sobie odważną wizję urbanistyczną z historyzującymi formami, opowiada historię o transformacji Szczecina z pruskiej twierdzy w nowoczesną metropolię.
Od Fortu Leopolda do Hakenterrasse: geneza Wałów
Historia Wałów Chrobrego rozpoczyna się na gruzach. W miejscu, gdzie dziś rozciągają się imponujące tarasy, jeszcze w XIX wieku znajdowały się potężne osiemnastowieczne fortyfikacje, z Fortem Leopolda na czele, chroniącym miasto od strony rzeki. Decyzja o likwidacji umocnień, podjęta w 1873 roku, otworzyła przed Szczecinem nowe perspektywy rozwoju urbanistycznego.
Kluczową postacią dla powstania tego założenia był Hermann Haken, nadburmistrz Szczecina w latach 1878–1907. To jego determinacja i wizja przekształcenia postindustrialnego nabrzeża w reprezentacyjną przestrzeń publiczną doprowadziły do stworzenia projektu. W 1901 roku podjęto ostateczną decyzję o realizacji koncepcji, za której architektoniczny kształt odpowiadał Wilhelm Meyer-Schwartau, miejski radca budowlany.
Prace budowlane ruszyły w 1902 roku. W ciągu kilku lat na skarpie nad Odrą uformowano tarasy widokowe, które na cześć inicjatora nazwano Hakenterrasse (Tarasami Hakena). Oficjalne otwarcie kompleksu miało miejsce 23 czerwca 1913 roku.
Architektoniczna symfonia nad Odrą
Projekt Wilhelma Meyera-Schwartau to majstersztyk urbanistyki i architektury, łączący symetryczną, osiową kompozycję z malowniczymi, swobodniejszymi elementami. Całość zaprojektowano tak, by tworzyć spektakularną panoramę miasta od strony rzeki.
Układ i kompozycja
Centralnym punktem założenia jest półkolisty taras środkowy, wsparty na masywnym, boniowanym murze oporowym. W jego centrum umieszczono rzeźbę dłuta Ludwiga Manzela, przedstawiającą Herkulesa walczącego z centaurem Nessem. Poniżej, w niszy muru, znajduje się monumentalna fontanna, którą po wojnie uzupełniono figurami Jana z Kolna i Wyszaka, legendarnych postaci związanych z morzem. Całość flankują dwie wieże stylizowane na latarnie morskie, które podkreślają nadmorski charakter miasta.
Z poziomu rzeki na tarasy prowadzą symetryczne, łukowate schody. Górny poziom to szeroka aleja spacerowa obsadzona drzewami, zakończona półkolistymi placami. Harmonijne połączenie kamienia, zieleni i wody tworzy przestrzeń o wyjątkowych walorach estetycznych i rekreacyjnych.
Reprezentacyjne gmachy
Wały Chrobrego to nie tylko tarasy, ale również kompleks trzech monumentalnych budynków publicznych, które stanowią ich architektoniczne zwieńczenie:
- Urząd Wojewódzki: Wzniesiony w latach 1906–1912 w północnej części założenia, według projektu Paula Kieschkego. Ten neorenesansowy gmach, pierwotnie siedziba władz Rejencji Szczecińskiej, do dziś pełni funkcje administracyjne.
- Muzeum Narodowe w Szczecinie: Centralnie usytuowany budynek, zaprojektowany przez samego Meyera-Schwartaua, powstał w latach 1908–1913. Pierwotnie siedziba Muzeum Miejskiego, reprezentuje styl wczesnego modernizmu. Co ciekawe, zrealizowano jedynie skrzydło od strony Odry; plany rozbudowy o część od strony miasta pokrzyżował wybuch I wojny światowej.
- Politechnika Morska: Na południe od muzeum znajdują się dwa połączone gmachy, które dziś służą studentom Politechniki Morskiej. Pierwszy, neobarokowy, powstał w latach 1902-1905 jako siedziba Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (proj. Emil Drews). Drugi, wzniesiony w latach 1918-1921 dla Głównej Dyrekcji Ceł, zaprojektowali K. Hinckleydyn i Osterwold.
Różnorodność stylów – od neorenesansu i neobaroku po modernizm – nie tworzy dysonansu, lecz składa się na spójną i eklektyczną całość, będącą jednym z najciekawszych zespołów urbanistycznych początku XX wieku w tej części Europy.
Zmiana nazwy i powojenne losy
Kompleks Hakenterrasse przetrwał II wojnę światową bez większych zniszczeń. Wraz z przejęciem Szczecina przez polską administrację w 1945 roku, nadszedł czas symbolicznych zmian. W lipcu 1945 roku, z inicjatywy pierwszego polskiego prezydenta miasta, Piotra Zaremby, niemiecką nazwę Hakenterrasse zastąpiono polską – Wały Chrobrego, na cześć pierwszego króla Polski, Bolesława Chrobrego. Był to element szerszej akcji polonizacji przestrzeni publicznej miasta.
W okresie powojennym dokonano pewnych adaptacji: część gmachu muzeum przeznaczono na potrzeby Teatru Współczesnego, a w podziemiach tarasów utworzono restaurację „Chrobry”. Po 1989 roku odrestaurowano fasady budynków, zrekonstruowano historyczne malowidła w ich wnętrzach, a także przywrócono tablicę pamiątkową poświęconą Hermannowi Hakenowi, umieszczoną w murze oporowym. W 1996 roku cały zespół urbanistyczny Wałów Chrobrego został wpisany do rejestru zabytków.
Wały Chrobrego dzisiaj: serce miasta
Współcześnie Wały Chrobrego są tętniącym życiem sercem Szczecina. To miejsce, gdzie historia spotyka się z teraźniejszością. Mieszkańcy i turyści cenią je za niepowtarzalne widoki na Odrę, wyspy Grodzką i Bielawę oraz portowe kanały.
Wały są naturalną sceną dla najważniejszych wydarzeń plenerowych w mieście. To tutaj co roku w maju odbywa się Piknik nad Odrą, wielka impreza przyciągająca dziesiątki tysięcy gości, inaugurująca sezon letni. Imprezie towarzyszą targi turystyczne, jarmark z produktami regionalnymi, strefy gastronomiczne i liczne atrakcje dla całych rodzin. Wały Chrobrego goszczą również finały regat The Tall Ships’ Races, Dni Morza, zloty food trucków, koncerty oraz są miejscem publicznych zgromadzeń i manifestacji, stanowiąc ważną przestrzeń dla życia społecznego miasta.
Uznanie dla ich wyjątkowości zostało potwierdzone m.in. przyznaniem w 2020 roku „Złotej Pinezki” – nagrody Google Maps dla najbardziej docenianych przez użytkowników atrakcji turystycznych w Polsce.
Wały Chrobrego to znacznie więcej niż tylko zabytek architektury. To przestrzeń, która łączy pokolenia, jest świadkiem historii i dynamicznym centrum współczesnego Szczecina. Spacer po ich tarasach to podróż w czasie, pozwalająca poczuć ducha miasta, które z dumą patrzy w przyszłość, nie zapominając o swojej złożonej przeszłości.
