Na południe od Chojny, na historycznej ziemi znanej niegdyś jako Nowa Marchia, rozciąga się potężny, choć dziś cichy i zapomniany kompleks. To dawne lotnisko wojskowe, świadek burzliwej historii XX wieku. Przez dekady tętniło życiem, najpierw jako baza Luftwaffe Fliegerhorst Königsberg-Neumark, a następnie jako jeden z najtajniejszych i najważniejszych obiektów radzieckiej Północnej Grupy Wojsk w Polsce. Dzisiaj, porośnięte lasem i niszczejące, opowiada historię o potędze, zbrodniach i upadku dwóch totalitarnych imperiów. Zapraszamy do poznania dziejów tego niezwykłego miejsca.
Epoka Niemiecka: Fliegerhorst Königsberg-Neumark (1937–1945)
Historia lotniska rozpoczęła się w latach 1937-1938, w okresie intensywnych zbrojeń III Rzeszy. W pobliżu miasta, noszącego wówczas nazwę Königsberg in der Neumark, Luftwaffe zbudowało bazę lotniczą – Fliegerhorst. Początkowo obiekt posiadał trawiasty pas startowy, kilka dużych hangarów lotniczych (w tym warsztatowy), koszary oraz zaplecze techniczne.
Praca przymusowa i rola w czasie wojny
Ekspansja lotniska w czasie wojny wiąże się z tragicznym rozdziałem jego historii. Do rozbudowy bazy oraz jej lotnisk satelitarnych (m.in. w Moryniu i Mieszkowicach) wykorzystano pracę przymusową. W tym celu utworzono tu podobóz kobiecego obozu koncentracyjnego Ravensbrück. Według szacunków, przetrzymywano w nim od 800 do 900 kobiet, głównie Polek deportowanych po Powstaniu Warszawskim, ale także więźniarek innych narodowości. Kobiety zmuszane były do ciężkich prac budowlanych w skrajnie trudnych warunkach. Śledztwo w sprawie zbrodni popełnionych na więźniarkach prowadzi obecnie Instytut Pamięci Narodowej.
Baza odgrywała istotną rolę operacyjną.
- Kampania wrześniowa: Już 1 września 1939 roku z Chojny startowały bombowce Heinkel He-111 z III. Dywizjonu 27. Pułku Bombowego „Boelcke”, które brały udział w nalotach na Warszawę i inne polskie miasta.
- Szkolenie pilotów: Od listopada 1939 do czerwca 1943 roku na lotnisku stacjonowała Szkoła Pilotów A/B Nr 12, szkoląca kadry dla Luftwaffe.
- Obrona Berlina: W 1943 roku, w odpowiedzi na aliancką ofensywę bombową, bazę przekształcono w lotnisko nocnych myśliwców. Stacjonował tu III. Dywizjon 5. Pułku Myśliwców Nocnych (III./NJG 5), wyposażony w samoloty Messerschmitt Bf-110 G-4 z radarami pokładowymi. Jednostki te brały czynny udział w tzw. „bitwie o Berlin”. W 1944 roku na lotnisku stacjonowały również jednostki wyposażone w myśliwce Focke-Wulf Fw-190 (JG 6) i ciężkie myśliwce Messerschmitt Me 410 (ZG 26).
Koniec wojny
W obliczu gwałtownej ofensywy Armii Czerwonej, pod koniec stycznia 1945 roku dowództwo bazy podjęło decyzję o ewakuacji. W nocy z 31 stycznia na 1 lutego 1945 roku, niemieckie oddziały wysadziły część infrastruktury, w tym hangary i koszary, aby nie wpadły w ręce wroga. Mimo to, 4 lutego 1945 roku lotnisko zostało zajęte przez wojska radzieckie, które według niektórych raportów zastały na miejscu sprawne, zatankowane samoloty i zapasy amunicji.
Epoka Radziecka: Tajna Baza Północnej Grupy Wojsk (1945–1992)
Zajęcie bazy przez Armię Czerwoną otworzyło drugi, trwający blisko 50 lat, rozdział w jej historii. Lotnisko w Chojnie stało się jednym z najważniejszych i najbardziej utajnionych obiektów Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej stacjonującej w Polsce. Było to eksterytorialne miasto w mieście, działające na mocy umów Układu Warszawskiego poza polską jurysdykcją.
Rozbudowa i znaczenie strategiczne
Sowieci natychmiast dostrzegli strategiczne położenie bazy i przystąpili do jej potężnej rozbudowy.
- Infrastruktura: W 1951 roku trawiastą nawierzchnię zastąpił potężny, betonowy pas startowy o wymiarach 2300×50 m. Cały kompleks rozrósł się do ok. 495 hektarów, na których znajdowało się ponad 260 budynków.
- Schronohangary: W latach 70. wybudowano 12 żelbetowych schronohangarów (typu AU-11 i AU-16, znanych jako „lubiny”), które miały chronić samoloty przed atakami z powietrza i pozwalały na uruchamianie silników wewnątrz.
- Bunkry i składy: Na terenie bazy znajdowały się potężne magazyny amunicji (9,4 ha) oraz skład paliw o pojemności 21 700 m³. Odkryto tu również wzmocnione bunkry typu „Granit”, standardowo używane do przechowywania rakiet balistycznych ziemia-ziemia (R-11, RSD-10 Pionier). Istnieją uzasadnione podejrzenia, że mogła tu być składowana taktyczna broń jądrowa.
Porównanie lotniska w epoce niemieckiej i radzieckiej
| Cecha | Okres Niemiecki (Fliegerhorst Königsberg-Neumark) | Okres Radziecki (Baza Lotnicza Chojna) |
|---|---|---|
| Lata operacyjne | 1937–1945 | 1945–1992 |
| Główny pas startowy | Trawiasty | Betonowy (2300 m x 50 m) |
| Kluczowa infrastruktura | Wielkie hangary stalowe, warsztaty, koszary | Schronohangary żelbetowe („lubiny”), bunkry „Granit”, rozbudowane składy paliw i amunicji |
| Powierzchnia | Mniejsza, skupiona wokół pierwotnej zabudowy | Znacznie rozbudowana do ok. 495 hektarów |
| Charakter bazy | Baza operacyjna i szkoleniowa Luftwaffe | Strategiczna baza frontowa Układu Warszawskiego |
| Kluczowe jednostki | KG 27, NJG 5, JG 6 | 582. Pułk Lotnictwa Myśliwskiego, 89. Pułk Rakiet Przeciwlotniczych |
Życie w cieniu bazy i wycofanie wojsk
Baza w Chojnie była strefą zamkniętą. Otoczona ścisłą ochroną, z systemem patroli i punktów kontrolnych, stanowiła świat niedostępny dla Polaków. Mieszkańcy Chojny żyli w cieniu potężnego sąsiada, a relacje były ograniczone do minimum i nacechowane nieufnością. Istniały nawet ograniczenia w zabudowie miasta – zakaz budowy wysokich budynków, z których można by obserwować teren bazy. Pobyt wojsk radzieckich pozostawił po sobie także spuściznę w postaci znacznych zanieczyszczeń środowiska.
Zmiany geopolityczne na przełomie lat 80. i 90. przyniosły kres radzieckiej obecności. Oficjalna ceremonia pożegnania wojsk odbyła się 5 maja 1992 roku. O godzinie 11:00 dowódca garnizonu, Jewgienij Dobrecow, wystartował myśliwcem Su-27, co zapoczątkowało proces wycofywania jednostki do Smoleńska. Protokół przekazania obiektu stronie polskiej podpisano 7 lipca 1992 roku, choć ostatni żołnierze rosyjscy opuścili teren dopiero w 1994 roku. Według raportów, opuszczona baza była w stanie znacznej dewastacji.
Era Postsowiecka: Co zostało po gigancie? (od 1992)
Dziś dawne lotnisko w Chojnie to przede wszystkim ogromny, niszczejący kompleks. Czas i natura powoli odbierają to, co zbudował człowiek. Betonowe płyty pasów startowych i dróg kołowania pękają, zarastane przez trawy i młode drzewa. Większość budynków popadła w całkowitą ruinę.
Jednak życie nie opuściło tego miejsca całkowicie. Niektóre z dawnych koszar zostały zaadaptowane na budynki mieszkalne. W solidnych schronohangarach znalazły swoją siedzibę firmy i magazyny, a w jednym z nich trenują bokserzy lokalnego klubu. Część terenu jest rozbierana pod budowę nowoczesnej farmy fotowoltaicznej. Niestety, wiele opuszczonych zakątków stało się nielegalnymi wysypiskami śmieci.
Mimo postępującej degradacji, lotnisko przyciąga miłośników historii, urban exploration i fotografii. Spacerując po jego terenie, można wciąż odnaleźć ślady przeszłości: resztki niemieckich hangarów, potężne sylwetki radzieckich schronów czy pozostałości po systemach obronnych. To miejsce jest niemym pomnikiem historii, świadectwem potęgi militarnej, ludzkiej tragedii i nieuchronnego przemijania.
Kluczowe samoloty stacjonujące w Chojnie
| Okres | Typ Samolotu | Jednostka (Przykładowa) | Rola |
|---|---|---|---|
| Niemiecki | Heinkel He-111P | II./KG 27 | Bombowiec średni |
| Niemiecki | Messerschmitt Bf-110G-4 | III./NJG 5 | Nocny myśliwiec |
| Niemiecki | Focke-Wulf Fw-190 | I., II./JG 6 | Myśliwiec |
| Radziecki | Jakowlew Jak-9 | 149. Pułk Lotnictwa Myśliwskiego | Myśliwiec |
| Radziecki | MiG-15/MiG-17/MiG-21 | 582. Pułk Lotnictwa Myśliwskiego | Myśliwce odrzutowe (różne generacje) |
| Radziecki | Suchoj Su-27 „Flanker” | 582. Pułk Lotnictwa Myśliwskiego | Myśliwiec przewagi powietrznej |
Podsumowanie
Lotnisko w Chojnie to znacznie więcej niż tylko zbiór niszczejących budynków i pasów startowych. To kapsuła czasu, która przechowuje wspomnienia o dwóch epokach, dwóch armiach i niezliczonych ludzkich losach – od niewolniczej pracy więźniarek, przez pilotów walczących na frontach II wojny światowej, po żołnierzy zimnej wojny. Jego cicha obecność stanowi ważne memento, przypominając o skomplikowanej przeszłości tej części Europy.
