Pomorzany to jedna z najbardziej fascynujących dzielnic Szczecina, która przeszła niezwykłą transformację – od niewielkiej rybackiej i rolniczej osady średniowiecznej po prężnie rozwijającą się dzielnicę mieszkalną i przemysłową. Historia tego miejsca to opowieść o przemianach, które kształtowały nie tylko krajobraz urbanistyczny, ale także tożsamość całego miasta.
Początki – pomorska wieś
Nazwa „Pomorzany” pochodzi z niemieckiego „Pommerensdorf”, co dosłownie oznacza „pomorską wieś”. Pierwsze wzmianki o osadzie sięgają średniowiecza – 8 maja 1253 roku, kiedy to Barnim I wspomniał o Pomerenstorp w dokumencie dotyczącym strumienia między Pomorzanami a Gumieńcami. Przez wieki była to niewielka osada rybacka i rolnicza, której charakter radykalnie zmienił się dopiero w XIX wieku.
W sercu dawnej osady, przy ulicy Włościańskiej, do dziś stoi średniowieczny kościół – późnogotycka świątynia z XV wieku, zbudowana z kamieni polnych w fundamencie i starych cegieł wyżej. To jeden z nielicznych śladów dawnej, wiejskiej przeszłości dzielnicy.
Przemysłowa rewolucja XIX wieku
Prawdziwa przemiana Pomorzan nastąpiła w XIX wieku, kiedy dzielnica stała się centrum przemysłowym Szczecina. Już w 1864 roku działało tu około 40 zakładów przemysłowych, w tym parowy młyn zbożowy, dwie duże cegielnie oraz fabryka produktów chemicznych – jedna z największych w Prusach, zatrudniająca 120–130 osób.
Po 1875 roku krajobraz przemysłowy jeszcze się wzbogacił. Powstała duża odlewnia żelaza oraz fabryki maszyn rolniczych, młynarskich i ogrodniczych. Rozwinęła się również branża spożywcza – działały tu dwa browary: Bergschloss i Bohrisch, a także gazownia, elektrownia i oczyszczalnia ścieków. Szczególnie znana była fabryka Didiera, produkująca wyroby szamotowe.
Węzeł kolejowy i rozwój komunikacji
Pomorzany były także ważnym węzłem kolejowym. Pierwszy pociąg przejechał przez dzielnicę 15 sierpnia 1843 roku, łącząc Berlin ze Szczecinem. Następnie powstały kolejne linie: do Polic (1898), wąskotorowa do Casekow w Niemczech (1899) oraz do Gumieniec (1931). W dzielnicy funkcjonowały trzy stacje kolejowe, co świadczy o jej strategicznym znaczeniu dla komunikacji miejskiej i regionalnej.
Do dziś można znaleźć ślady tej kolejowej przeszłości – przy ulicy Bydgoskiej zachowały się pozostałości ponadstuletniej kolejowej kładki, która była częścią linii łączącej Casekow z Pomorzanami.
Elektrociepłownia Pomorzany – symbol industrialnej epoki
Jednym z najbardziej charakterystycznych obiektów dzielnicy jest Elektrociepłownia Pomorzany, część Zespołu Elektrowni Dolna Odra. Jej historia sięga lat przedwojennych – projekt powstał w latach 1936–1937, a budowę rozpoczęto w połowie 1937 roku. Zarządzała nią niemiecka firma energetyczna Märkisches Elektrizitätswerk AG.
Lokalizacja na wzniesieniu została wybrana nieprzypadkowo – zapewniała łatwy dostęp kolejowy i efektywny transport surowców. Budowa została zakończona w 1938 roku, a pełną zdolność produkcyjną 150 MW (z możliwością rozbudowy do 200 MW) elektrownia osiągnęła w 1939 roku. Do dziś zachowały się oryginalny rdzeń budynku oraz niektóre przedwojenne obiekty, w tym wartownie i budynki służbowe.
Szpital na Pomorzanach – ponad 140 lat służby zdrowiu
Historia szpitala w dzielnicy Pomorzany rozpoczęła się w 1879 roku, kiedy otwarto oddział szpitala ogólnego. Kompleks składał się wówczas z ośmiu budynków i dysponował 353 łóżkami. Szpital został zbudowany w systemie pawilonowym na działce o powierzchni 46 550 m².
W 1956 roku placówka oficjalnie wyodrębniła się jako Państwowy Szpital Kliniczny Nr 2 w Szczecinie. Dziś, jako Uniwersytecki Szpital Kliniczny nr 2 PUM w Szczecinie (USK-2), jest wieloprofilowym szpitalem trzeciego poziomu referencyjności, obsługującym rocznie około 35 000 pacjentów i wykonującym około 16 000 zabiegów.
W 2020 roku powstało tu Kliniczne Centrum Chirurgii Robotycznej, wykorzystujące system da Vinci – jako pierwsze w Szczecinie i dziesiąte w Polsce. W 2022 roku uruchomiono jedyne w kraju Centrum Technologii Medycznych 3D, a w 2023 roku otwarto nowe skrzydło dla klinik ginekologiczno-położniczo-neonatologicznych.
Architektoniczne perełki
Pomorzany kryją w sobie kilka wyjątkowych obiektów architektonicznych. Najbardziej niezwykłym z nich jest Kościół Matki Bożej Jasnogórskiej, mieszczący się w… dawnej wieży ciśnień. Ta eklektyczna ceglana wieża z 1863 roku, która pierwotnie mieściła ogromny zbiornik wodny, została przekształcona w kościół w latach 1985–1997 według projektu architekta Witolda Jarzynki.
Projekt był niezwykle ambitny – do wieży dobudowano cztery skrzydła, tworząc plan krzyża greckiego, a centralny słup nośny został sprytnie usunięty. System ogrzewania, z gorącym powietrzem przepływającym przez kanały w podłodze, nawiązuje do starożytnych rzymskich rozwiązań.
Innym ciekawym śladem przeszłości jest XIX-wieczna brama fabryki szamotu Ferdynanda Didiera przy ulicy Tama Pomorzańska, z nazwiskiem założyciela wyrytym na filarach. Zachował się również budynek dawnego obozu pracy przymusowej przy ulicy Chmielewskiego, który dziś mieści OFF Marinę – Przystań Kultury, z oryginalnymi XIX-wiecznymi ozdobnymi obramowaniami okien.
Zniszczenia wojenne i powojenna odbudowa
II wojna światowa pozostawiła głębokie blizny na Pomorzanach. Wiele zakładów przemysłowych zostało zniszczonych podczas dywanowych bombardowań w 1943 roku i walk o Szczecin w 1945 roku. Po wojnie rozpoczęła się odbudowa i modernizacja dzielnicy.
W okresie powojennym powstały nowe obiekty: elektrociepłownia na węgiel, browar Bosman oraz szpital kliniczny Pomorskiej Akademii Medycznej. Między 1965 a 1972 rokiem wybudowano nowoczesne osiedle mieszkaniowe, które radykalnie zmieniło charakter dzielnicy, przekształcając ją z przemysłowej w mieszkalną.
Pomorzany dziś – dzielnica w transformacji
Współcześnie Pomorzany to jedna z największych dzielnic administracyjnych Szczecina, zajmująca ponad 7 km² i zamieszkana przez blisko 20 000 osób (według danych z marca 2025 roku – 18 191 mieszkańców).
Dzielnica dzieli się na dwie części: wyżej położoną (do 40 m n.p.m.), obejmującą zachodnie Wzgórze Hetmańskie i wschodnie Pomorzany właściwe, oraz niżej położoną część nad rzeką.
Od 2021 roku dzielnica przechodzi intensywną modernizację w ramach projektu „Torowa Rewolucja”.
Ciekawostki i ukryte skarby
Obszar między ulicami Chmielewskiego a Tama Pomorzańska, dziś zaniedbana skarpa, był kiedyś miejscem rekreacji zamożniejszych szczecinian, z restauracjami, gospodami i małym zoo.
Przy ulicy Koksowej istniała kiedyś miejska plaża nad Odrą. Według legend na dnie rzeki w rejonie Pomorzan spoczywa wrak szwedzkiego statku z czasów wojny trzydziestoletniej.
