Szczecin, miasto nierozerwalnie związane z wodą, swoją historię i rozwój zawdzięcza nie tylko portowi, ale również skomplikowanej sieci mostów, które przez wieki łączyły jego brzegi. Od prostych, drewnianych kładek po zaawansowane technicznie konstrukcje stalowe, mosty Szczecina są niemymi świadkami burzliwych losów miasta – jego wzlotów, upadków i nieustannej odbudowy. Zapraszamy na podróż przez dzieje szczecińskich przepraw.
Wczesne początki i Kamienna Grobla
Pierwsze udokumentowane przeprawy mostowe w Szczecinie sięgają głębokiego średniowiecza. Już w 1283 roku, w miejscu wcześniejszej przeprawy promowej, powstał pierwszy Most Długi – drewniana konstrukcja łącząca miasto z wyspą Łasztownia. Jego budowa była kamieniem milowym w rozwoju szczecińskiego portu i handlu [2, 4, 7, 8]. Most ten, ze względu na swoją imponującą jak na owe czasy długość, zyskał miano „długiego”.
Był on częścią większego systemu komunikacyjnego znanego jako „Kamienna Grobla”. Ta długa na 7,5 km i szeroka na ponad 11 metrów grobla łączyła Szczecin z Dąbiem i obejmowała szereg innych drewnianych mostów, takich jak Most Parnicki (109 m) czy Most Cłowy (207,46 m). Utrzymanie tej kluczowej arterii, jedynego połączenia z zachodnim i południowym Pomorzem, finansowano z myta i specjalnych podatków, co świadczy o jej strategicznym znaczeniu [2]. W 1820 roku drewniany Most Długi przeszedł gruntowną przebudowę. Poszerzono go i wyposażono w centralny, dwuskrzydłowy mechanizm zwodzony, umożliwiający przepływanie coraz większych jednostek do rozbudowującego się portu [2, 6].
Era stali: Hansabrücke – cud techniki przełomu wieków
Pod koniec XIX wieku stara, drewniana konstrukcja Mostu Długiego przestała wystarczać dynamicznie rozwijającemu się miastu. Zapadła decyzja o budowie nowoczesnej, stalowej przeprawy [1, 2]. Budowę nowego mostu, nazwanego Hansabrücke (Most Hanzy), rozpoczęto 30 października 1900 roku, a jego uroczyste otwarcie nastąpiło 8 maja 1903 roku [1, 4, 6].
Nowy most był arcydziełem inżynierii swoich czasów:
- Konstrukcja: Za projekt i mechanikę odpowiadał miejski inspektor budowlany Hermann Balg [1]. W budowie brały udział renomowane firmy z całej Europy, m.in. Holzmann & Co z Frankfurtu nad Menem (fundamenty), Beuchelt & Co z Zielonej Góry (konstrukcja stalowa) oraz Siemens & Halske z Berlina (wyposażenie elektryczne) [1, 2]. Całkowity koszt inwestycji wyniósł 1 238 000 marek [1, 2, 6].
- Mechanizm zwodzony: Zastosowano w nim innowacyjny, amerykański patent Scherzer-Rolling-System. Był to mechanizm toczonych rolek, który pozwalał na podniesienie lub opuszczenie przęseł w zaledwie 20 sekund, co znacznie usprawniło ruch statków i pojazdów [1, 6].
- Infrastruktura: Most był znacznie szerszy od poprzednika i od początku posiadał tory tramwajowe. Co ciekawe, z powodu problemów z zasilaniem na ruchomych przęsłach, regularne kursy tramwajów linii nr 1 uruchomiono dopiero w 1929 roku. W konstrukcji umieszczono również rurociągi z gazem i wodą oraz kable elektryczne zasilające Łasztownię i port [1, 2, 8].
Zniszczenia wojenne i trudna odbudowa
Hansabrücke służył miastu do końca II wojny światowej. Podobnie jak inne kluczowe przeprawy, padł ofiarą taktyki spalonej ziemi. 20 kwietnia 1945 roku został wysadzony w powietrze przez wycofujące się wojska niemieckie, aby utrudnić przeprawę przez Odrę nacierającej Armii Czerwonej [2, 5, 11].
Zniszczenia były ogromne. Pierwszy polski prezydent Szczecina, Piotr Zaremba, który przybył do miasta 28 kwietnia 1945 roku, zastał krajobraz ruin. Według powojennych inwentaryzacji, zniszczeniu uległy 54 mosty i wiadukty w mieście [11]. Zniszczony został również m.in. Most Kłodny, którego nigdy nie odbudowano [11].
Już 3 lipca 1945 roku radzieccy saperzy uruchomili na zatopionych filarach Mostu Długiego tymczasową przeprawę o nośności 16 ton [2]. Służyła ona miastu przez ponad dekadę, aż do momentu podjęcia decyzji o odbudowie stałej konstrukcji. W latach 1955–1957, według projektu inżyniera Henryka Żółtawskiego, most został odbudowany. Uroczyste otwarcie nastąpiło 11 stycznia 1958 roku, a mostowi przywrócono historyczną polską nazwę – Most Długi im. Jana Sobieskiego [2, 4, 6].
Mosty współczesnego Szczecina
Odbudowany Most Długi przez ponad 40 lat funkcjonował jako most zwodzony. Jednak intensywny ruch samochodowy i tramwajowy powodował szybkie zużycie mechanizmów. Podczas generalnego remontu w 2000 roku podjęto decyzję o zespawaniu obu przęseł na stałe, co pozbawiło go funkcji zwodzonej [2, 4, 5]. Mimo to, wciąż pojawiają się plany przywrócenia tej historycznej funkcjonalności podczas przyszłych modernizacji [2]. Dziś Most Długi, oświetlony od 2006 roku efektowną iluminacją, pozostaje jednym z kluczowych punktów komunikacyjnych miasta [2, 5].
Innym fascynującym przykładem szczecińskiej myśli technicznej był kolejowy most zwodzony nad Regalicą w Podjuchach. Działający od 1877 roku (z przerwą na odbudowę po wojnie), był najdłużej czynnym mostem zwodzonym w Polsce i ostatnią tego typu konstrukcją w Europie. Jego unikalny mechanizm podnoszenia przęsła z masywną przeciwwagą wymagał od maszynistów opuszczania pantografów przed wjazdem na most. Konstrukcja została wyłączona z użytku w 2023 roku i zastąpiona nowym, dwutorowym mostem o wyższym prześwicie. Historyczne, zabytkowe przęsło zwodzone zostało jednak zachowane jako pomnik techniki [14, 15, 18].
Historia szczecińskich mostów to opowieść o adaptacji, niszczycielskiej sile wojny i niezwykłej woli odbudowy. Od średniowiecznych drewnianych przepraw, przez stalowe cuda belle époque, po współczesne konstrukcje – mosty Szczecina łączą nie tylko brzegi rzeki, ale także przeszłość z teraźniejszością, stanowiąc trwały element tożsamości miasta nad Odrą.
