Szczecin, znany do 1945 roku jako Stettin, stolica pruskiej prowincji Pomorze, był prężnym ośrodkiem gospodarczym i kulturalnym. Równolegle z rozwojem przemysłu i portu, w mieście dynamicznie rozwijała się infrastruktura medyczna. Od nowoczesnych, wielooddziałowych szpitali budowanych według najnowszych europejskich wzorców, przez specjalistyczne kliniki, aż po dramatyczny los tych placówek podczas II wojny światowej – historia szczecińskiej medycyny jest fascynującym świadectwem ambicji, postępu i historycznych kataklizmów XX wieku.
Perła w koronie: Städtisches Krankenhaus Stettin
Główną i najnowocześniejszą placówką medyczną w mieście był bez wątpienia Szpital Miejski (Städtisches Krankenhaus Stettin), który służył pacjentom od 1879 aż do 1945 roku. Jego historia stanowi symbol rozwoju miejskiej służby zdrowia.
Geneza i architektura
W 1870 roku władze miejskie Stettina zleciły zaprojektowanie nowego szpitala renomowanej berlińskiej pracowni architektonicznej Martina Gropiusa i Heino Schmiedena, którzy czerpali inspirację z projektu berlińskiego szpitala Friedrichshain. Budowa ruszyła w 1877 roku na wzniesieniu w dzielnicy Pommerensdorf (dzisiejsze Pomorzany).
Kompleks szpitalny został zrealizowany w nowoczesnym systemie pawilonowym, który miał na celu zapobieganie rozprzestrzenianiu się infekcji i zapewnienie pacjentom lepszych warunków sanitarnych. Na działce o powierzchni ponad 46 500 m² powstało 20 wolnostojących budynków, w tym specjalistyczne pawilony dla pacjentów psychiatrycznych oraz chorych zakaźnie. Całość uzupełniały budynki pomocnicze, takie jak stajnie, powozownie i warsztaty.
Szpital oficjalnie otwarto 2 stycznia 1879 roku. Dysponował on początkowo 353 łóżkami i był uważany za wzorcową placówkę w regionie. Koszt budowy wyniósł imponującą wówczas kwotę 961 000 marek. Pierwszym dyrektorem medycznym został chirurg Georg Wegner (1843–1917), uczeń wybitnych patologów i chirurgów – Rudolfa Virchowa i Bernharda von Langenbecka.
Rozwój i kadra medyczna
Wraz ze wzrostem populacji Szczecina, szpital przechodził liczne modernizacje i rozbudowy. Już w 1919 roku utworzono w nim oddział urologiczny. Dynamiczny rozwój sprawił, że do 1937 roku liczba łóżek wzrosła do 1004. Szpital Miejski przyciągał wybitnych specjalistów, którzy budowali jego renomę. Wśród kadry kierowniczej znaleźli się m.in.:
- Chirurdzy: Wilhelm Schultze, Karl August Schuchardt, Karl Vogeler.
- Interniści: Ernst Neißer, Karl Eimer.
- Urolodzy: Felix Hagen i Alfons Wojewski, uważani za pionierów urologii na Pomorzu.
- Dyrektor laboratorium: Alfred Gottschalk.
Obecność tak znakomitej kadry świadczyła o wysokim poziomie naukowym i klinicznym placówki.
Specjalistyczne ośrodki medyczne
Poza głównym szpitalem miejskim, w Szczecinie funkcjonowały również inne ważne placówki medyczne, w tym słynna klinika położnicza.
Landesfrauenklinik – „Bociani Zamek”
Jedną z najważniejszych instytucji była Państwowa Klinika dla Kobiet (Landesfrauenklinik Stettin), zlokalizowana przy ulicy Piotra Skargi. Ze względu na swoją funkcję, była potocznie i pieszczotliwie nazywana „Storchenburg”, czyli „Bociani Zamek”. Klinika została zbudowana w odpowiedzi na rosnącą liczbę urodzeń i potrzebę stworzenia nowoczesnego ośrodka położniczo-ginekologicznego. W szczytowym okresie jej działalności rocznie przyjmowano tu od 4000 do 5000 porodów.
Prywatne kliniki i sanatoria
Dostępne źródła historyczne koncentrują się głównie na dużych, publicznych instytucjach medycznych. Informacje na temat mniejszych, prywatnych klinik czy sanatoriów działających w Szczecinie przed 1945 rokiem są bardzo ograniczone. Można jednak zakładać, że w tak dużym i zamożnym mieście istniała sieć prywatnych praktyk lekarskich oraz mniejszych placówek, które uzupełniały ofertę publicznej służby zdrowia, jednak nie przetrwały one w dokumentacji w takim stopniu jak szpitale miejskie czy państwowe.
Medycyna w czasach wojny (1939-1945)
II wojna światowa dramatycznie zmieniła funkcjonowanie systemu opieki zdrowotnej w Stettinie. Miasto, jako ważny ośrodek przemysłowy i portowy, stało się celem alianckich nalotów bombowych.
Zniszczenia i ewakuacja
Począwszy od kwietnia 1943 roku, brytyjskie ataki lotnicze powodowały coraz większe zniszczenia. Ucierpiał również Szpital Miejski na Pomorzanach, który został częściowo zniszczony. W czasie obu wojen światowych część budynków szpitalnych była wykorzystywana na potrzeby lazaretów wojskowych.
W miarę zbliżania się frontu wschodniego, podjęto decyzję o ewakuacji placówek medycznych. W marcu 1945 roku ewakuowano personel, pacjentów i sprzęt z „Bocianiego Zamka”. Dyrektor kliniki, dr Siegfried Stephan, przeniósł się do Greifswaldu, aby tam objąć kierownictwo nad lokalną kliniką.
W jednym ze szpitali na terenie miasta w czasie wojny funkcjonował ośrodek szkoleniowy z ewakuowaną z Berlina akademią medyczną oraz szkołami dla pielęgniarek Czerwonego Krzyża. Budynek ten w dużej mierze przetrwał wojnę, co miało kluczowe znaczenie dla powojennej historii medycyny w Szczecinie.
Rok 1945: koniec starego, początek nowego
Koniec wojny przyniósł miastu całkowitą dewastację. Większość szpitali, w tym główny Szpital Miejski na Pomorzanach, leżała w gruzach. Wraz z przesunięciem granic i napływem polskiej ludności, organizacja opieki zdrowotnej stała się jednym z najpilniejszych wyzwań.
Pierwsze polskie szpitale
Na zgliszczach niemieckiego Stettina zaczęła powstawać polska służba zdrowia. Pierwsze placówki organizowano często w ocalałych budynkach dawnych niemieckich szpitali.
- 109 Szpital Wojskowy: Jego historia sięga 12. Polowego Szpitala Chirurgicznego, sformowanego w 1944 roku w ramach Wojska Polskiego. Po przejściu szlaku bojowego, jednostka dotarła do Szczecina. Decyzją prezydenta Piotra Zaremby, 14 sierpnia 1945 roku szpital przejął opuszczone budynki „Bocianiego Zamka” przy ulicy Piotra Skargi. Stał się tym samym pierwszą placówką w polskim Szczecinie udzielającą pomocy zarówno wojskowym, jak i ludności cywilnej.
- Szpital Wojewódzki: Już 6 sierpnia 1945 roku, po uzyskaniu zgody od komendantury wojskowej, zespół polskich lekarzy (m.in. dr Elżbieta Buk, dr Bronisława Szyran-Smolska, dr Kazimierz Gradziński) zorganizował Miejski Szpital Zakaźny na 128 łóżek. Był to zalążek dzisiejszego Samodzielnego Publicznego Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego.
- Szpital PCK (późniejszy Szpital Kliniczny Nr 1): Nowoczesny niemiecki budynek szpitalny, który przetrwał wojnę, po krótkim okresie użytkowania przez wojska radzieckie jako obóz dla jeńców, w czerwcu 1946 roku został przekazany Polskiemu Czerwonemu Krzyżowi. Ogromną rolę w jego organizacji odegrała dr Halina Chmielewska, pełnomocniczka PCK i lekarka z Powstania Warszawskiego. Szpital oficjalnie rozpoczął działalność 21 lutego 1947 roku, a pod koniec 1948 roku dysponował 630 łóżkami. W 1948 roku stał się bazą dla nowo powstałej Akademii Lekarskiej (późniejszej Pomorskiej Akademii Medycznej), a w 1950 roku został przekształcony w Państwowy Szpital Kliniczny Nr 1.
Medycy z Powstania Warszawskiego – budowniczowie nowego
Warto podkreślić niezwykłą rolę, jaką w tworzeniu powojennej medycyny w Szczecinie i na Pomorzu Zachodnim odegrali lekarze i personel medyczny, którzy brali udział w Powstaniu Warszawskim. Po upadku powstania i zniszczeniu stolicy, wielu z nich nie miało dokąd wracać. Znaleźli nowe miejsce na „Ziemiach Odzyskanych”, gdzie ich wiedza, doświadczenie i etos pracy stały się fundamentem pod budowę polskiego systemu ochrony zdrowia. Wśród nich byli m.in. ginekolodzy Andrzej Cretti i Zbigniew Pilawski, pediatrzy Jan Dorożyński i Edward Drescher, specjalista medycyny sądowej Tadeusz Marcinkowski i wielu innych, których wkład jest do dziś upamiętniany przez środowisko lekarskie Szczecina.
Historia infrastruktury medycznej Szczecina do 1945 roku to opowieść o imponującym rozwoju, którego symbolem był nowoczesny Städtisches Krankenhaus. To także dramatyczna historia zniszczenia w wyniku wojny i niezwykłej determinacji polskich pionierów, którzy na gruzach niemieckiego miasta, w niezwykle trudnych warunkach, tworzyli od podstaw system opieki zdrowotnej, którego fundamenty służą mieszkańcom do dziś.
