Szczecin i jego okolice to region o niezwykłym bogactwie przyrodniczym, stanowiący prawdziwy raj dla miłośników ptaków. Położenie na skrzyżowaniu ważnych szlaków migracyjnych, w połączeniu z mozaiką unikalnych siedlisk – od tętniącego życiem miasta, przez rozległe wody Zalewu Szczecińskiego, po dzikie ostępy Doliny Dolnej Odry – czyni to miejsce jednym z najważniejszych ptasich azyli w Polsce i Europie.
Ptaki w sercu miasta
Choć Szczecin jest dynamiczną metropolią, jego parki, cmentarze i zabudowania tętnią ptasim życiem. W mieście zidentyfikowano ponad 100 gatunków ptaków, które doskonale przystosowały się do miejskiego zgiełku. Do najczęstszych mieszkańców należą wróble, gołębie miejskie, kosy, kawki, jerzyki i szpaki. Wykorzystują one miejską architekturę, znajdując schronienie i miejsca lęgowe na dachach, strychach czy w otworach wentylacyjnych.
Obserwacje ptaków w mieście mogą być zaskakująco owocne. Miejsca takie jak Jasne Błonia, Park Kasprowicza, Wały Chrobrego czy rozległy Cmentarz Centralny to doskonałe punkty do podglądania zarówno pospolitych, jak i rzadszych gatunków. Zimą organizowane są tu spacery ornitologiczne, np. w ramach akcji „Zimowe Ptakoliczenie”, które pozwalają bliżej poznać skrzydlatych mieszkańców i dowiedzieć się, jak mądrze im pomagać.
Ciekawym przykładem badań nad adaptacją ptaków do życia w mieście jest zaobrączkowanie pod koniec 2024 roku pierwszego kruka w śródmieściu Szczecina. Dzięki temu ornitolodzy mogą śledzić jego losy i lepiej zrozumieć zmiany w populacji tego inteligentnego gatunku.
Zalew Szczeciński – europejska ostoja ptactwa wodnego
Zalew Szczeciński to ptasi azyl o randze europejskiej. Ten olbrzymi, płytki akwen o średniej głębokości niespełna czterech metrów jest niezwykle żyzny i bogaty w organizmy denne, co czyni go idealnym żerowiskiem dla tysięcy kaczek nurkujących. Występuje tu ponad 25 gatunków ptaków wymienionych w unijnej Dyrektywie Ptasiej.
Zalew jest kluczowym miejscem dla ptaków wędrownych i zimujących. W szczytowych okresach jego wody mogą gościć nawet 250 000 osobników ptactwa wodnego. To tutaj zatrzymuje się ponad 1% całej populacji migrującej na danym szlaku takich gatunków jak łabędź krzykliwy, czernica, ogorzałka czy nurogęś. Zimą Zalew Szczeciński staje się najważniejszym w Polsce zimowiskiem bielaczka, którego stada mogą liczyć nawet 30 000 osobników.
Do charakterystycznych gatunków lęgowych należą gęgawa, kania czarna oraz symbol regionu – bielik.
Dolina Dolnej Odry – królestwo żurawi i ptaków błotnych
Dolina Dolnej Odry to kolejny obszar o statusie europejskiej ostoi. Jej największym skarbem są rozległe, zalewane wiosną łąki i pastwiska, które tworzą idealne warunki dla ptaków wodno-błotnych. Gnieździ się tu ponad 10% krajowej populacji podróżniczka i czapli siwej.
Jednak to jesień przynosi najbardziej spektakularne zjawisko. Międzyodrze – obszar między Odrą Zachodnią a Regalicą – staje się miejscem największego w Polsce zlotowiska żurawi. W połowie października można tu obserwować ponad 14 000 tych majestatycznych ptaków, które o zmierzchu zlatują na nocleg. Widok tysięcy żurawi na tle zachodzącego słońca to przeżycie, które na długo pozostaje w pamięci.
Sezonowy spektakl – migracje na Pomorzu Zachodnim
Pomorze Zachodnie leży na jednym z głównych europejskich szlaków migracyjnych, biegnącym wzdłuż wybrzeża Bałtyku. Każdej wiosny i jesieni miliony ptaków przelatują przez ten region, tworząc niezapomniane widowiska.
Wiosna to czas powrotów. Nad Zalewem i Odrą pojawiają się tysiące gęsi i kaczek. W lasach rozpoczyna się okres lęgowy ptaków drapieżnych.
Lato to pełnia sezonu lęgowego. Nad wodami polują bieliki i kanie, a w portach, np. w Trzebieży, można obserwować różne gatunki mew.
Jesień to kulminacyjny moment migracji. Region staje się areną spektakularnych przelotów i miejscem odpoczynku dla ogromnych stad gęsi białoczelnych i zbożowych oraz żurawi. Wody Zalewu zapełniają się setkami tysięcy kaczek nurkujących.
Zima – region staje się schronieniem dla gatunków z dalekiej północy. To najlepszy czas na obserwację bielaczków, nurogęsi, gągołów i ogorzałek. Ogromne stada ptaków wodnych przyciągają drapieżniki, zwłaszcza bieliki, których kilkadziesiąt można czasem zobaczyć w jednym miejscu.
Perły awifauny – rzadkie i chronione gatunki
Region szczeciński jest ostoją dla wielu gatunków rzadkich i objętych ścisłą ochroną:
Bielik – prawdziwy król tych ziem. W okolicach Zalewu Szczecińskiego znajduje się jedno z największych zagęszczeń par lęgowych tego gatunku w Polsce, a być może i w Europie.
Rybołów – jeden z najrzadszych ptaków szponiastych w Polsce, dla którego Pomorze Zachodnie jest kluczową ostoją. Ten wyspecjalizowany łowca ryb migruje na zimę do Afryki.
Szablodziób, ostrygojad, sieweczka obrożna – rzadkie ptaki siewkowe, które znalazły bezpieczne miejsce do gniazdowania na sztucznych wyspach lęgowych stworzonych w regionie. Populacja szablodzioba, która w 2023 roku osiągnęła 25 par, jest ewenementem na skalę kraju.
Mewa czarnogłowa – bardzo rzadki w Polsce gatunek, który po raz pierwszy został zaobserwowany na jednej ze sztucznych wysp w 2023 roku.
Czasem w regionie pojawiają się prawdziwe ornitologiczne sensacje. Na początku 2026 roku w różnych częściach Szczecina obserwowano sowę śnieżną, która – jak podejrzewają specjaliści – prawdopodobnie uciekła z niewoli.
Działania na rzecz ochrony ptaków
Tak wielkie bogactwo przyrodnicze stoi w obliczu licznych zagrożeń, takich jak urbanizacja, intensyfikacja rolnictwa, osuszanie terenów podmokłych czy rozwój infrastruktury. Na szczęście w regionie podejmowane są liczne działania ochronne.
Kluczową rolę odgrywa ochrona prawna w ramach sieci Natura 2000, która obejmuje najważniejsze ptasie ostoje, takie jak Zalew Szczeciński i Dolina Dolnej Odry. Wokół gniazd najrzadszych gatunków, np. bielika czy rybołowa, tworzone są strefy ochronne ograniczające dostęp człowieka.
Niezwykle ważne są również działania z zakresu ochrony czynnej. Prawdziwym sukcesem okazał się projekt tworzenia pływających platform lęgowych, tzw. „wysp życia”. Te zabezpieczone przed drapieżnikami i trudno dostępne dla ludzi konstrukcje stały się bezpiecznym azylem dla kolonii rybitw oraz rzadkich siewkowców.
Działalność ta jest koordynowana przez instytucje państwowe, takie jak Lasy Państwowe, oraz organizacje pozarządowe, w tym Zachodniopomorskie Towarzystwo Przyrodnicze (ZTP) i Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (OTOP).
Przewodnik dla obserwatora – gdzie podglądać ptaki?
Chcesz na własne oczy zobaczyć ptasi raj Pomorza Zachodniego? Oto kilka wskazówek:
Zalew Szczeciński – najlepsze punkty obserwacyjne znajdują się wzdłuż brzegu. Warto wybrać się na spacer trasą z Trzebieży do Nowego Warpna lub odwiedzić okolice Wolina i Lubina na wyspie Wolin.
Dolina Dolnej Odry – wiosenne rozlewiska najlepiej podziwiać z punktów widokowych w Gozdowicach i Zatońi Dolnej. Jesienne zlotowisko żurawi najwygodniej obserwować o zmierzchu z wału przeciwpowodziowego w okolicach Marwic.
Miasto Szczecin – Park Kasprowicza, Cmentarz Centralny i brzegi Odry to świetne miejsca na rozpoczęcie przygody z ornitologią.
Pamiętaj o zabraniu lornetki, a w przypadku dalszych obserwacji – lunety. Najważniejsza jest jednak cierpliwość i szacunek dla przyrody. Nie zbliżaj się do gniazd i nie płosz ptaków, aby Twoja pasja nie stała się dla nich zagrożeniem.
Region Szczecina to żywy dowód na to, że przyroda i cywilizacja mogą współistnieć. To niezwykłe dziedzictwo, które warto poznawać, podziwiać i chronić dla przyszłych pokoleń.
