Darłowo, historycznie znane jako Rügenwalde, to miasto o bogatej i wielowątkowej historii, sięgającej swoimi korzeniami epoki kamienia. Położone u ujścia rzeki Wieprzy do Bałtyku, przez wieki pełniło funkcję ważnego ośrodka handlowego, portu, a także siedziby książęcej. Jego dzieje to opowieść o okresie świetności w ramach Hanzy, panowaniu potężnych książąt pomorskich, zmaganiach z klęskami żywiołowymi, a także o transformacji w pruski kurort i strategiczny poligon wojskowy w mrocznych czasach II wojny światowej. Historia miasta do 1945 roku to fascynująca podróż przez zmieniające się epoki, kultury i granice państwowe.
Początki i lokacja miasta (do XIV wieku)
Najstarsze ślady obecności człowieka na ziemi darłowskiej pochodzą z około 8000 r. p.n.e., o czym świadczy odnaleziona w pobliżu Darłówka motyka wykonana z rogu renifera. W późniejszych wiekach, około 100 r. n.e., region ten zamieszkiwało wschodniogermańskie plemię Rugiów, a geograf Ptolemeusz w swoich pismach wspominał o osadzie zwanej Rugium, lokalizowanej w miejscu późniejszego miasta.
W X wieku, za panowania Mieszka I, obszar ten znalazł się w granicach państwa polskiego. Do XI wieku u ujścia Wieprzy istniał już znaczący ośrodek handlowy i gród warowny o nazwie Dirlow lub Dirlovo. Jego mieszkańcy zajmowali się żeglugą, rybołówstwem, przetwórstwem ryb, tkactwem i innymi rzemiosłami. Gród ten pełnił funkcję administracyjną dla okolicznego okręgu, należącego do kasztelanii sławieńskiej.
Za założyciela miasta uważa się księcia rugijskiego Wisława II, który władał wówczas ziemiami sławieńską i słupską. Lokacja nastąpiła prawdopodobnie około 1270 roku, a pierwsza pisemna wzmianka o mieście pochodzi z 5 lutego 1271 roku. Niestety, pierwotna osada nie przetrwała długo. W wyniku konfliktu między Wisławem II a księciem gdańskim Mściwojem II została zniszczona w 1283 roku.
Po śmierci Mściwoja II w 1294 roku, na mocy układu w Kępnie, miasto przeszło pod panowanie księcia Przemysła II. Jednak już w 1308 roku region ten, w tym Darłowo, został najechany i zajęty przez Brandenburczyków. Miasto zostało odbudowane, a 21 maja 1312 roku otrzymało prawa miejskie na prawie lubeckim z rąk możnowładczego rodu Święców, którzy byli wasalami margrabiów brandenburskich. Pamiątką po ich panowaniu jest herb miasta – rybogryf, czyli gryf pomorski z rybim ogonem.
Złoty wiek: Księstwo Pomorskie i Hanza (XIV–XVI wiek)
W 1347 roku Darłowo stało się częścią Księstwa Pomorskiego, rządzonego przez dynastię Gryfitów. Był to początek okresu największej świetności miasta. W 1352 roku książę Bogusław V, zięć króla Polski Kazimierza Wielkiego, rozpoczął budowę zamku obronnego, który z czasem stał się główną siedzibą książąt słupskich. Równocześnie miasto nawiązało ścisłą współpracę z Hanzą, potężnym związkiem miast handlowych, by w 1412 roku stać się jego pełnoprawnym członkiem. Darłowo rozwinęło znaczącą flotę handlową, większą niż w okolicznych miastach, prowadząc ożywiony handel z Lubeką i wysyłając swoje statki aż do Normandii i Hiszpanii.
Eryk Pomorski: Król i wygnaniec
Najsłynniejszą postacią związaną z Darłowem jest bez wątpienia Eryk Pomorski. Urodzony na darłowskim zamku w 1382 roku, jako wnuk siostry królowej Danii Małgorzaty I, zasiadł na tronach Danii, Szwecji i Norwegii, jednocząc Skandynawię w ramach Unii Kalmarskiej. Po utracie władzy w wyniku buntów szlachty, w 1449 roku powrócił do swojego rodzinnego miasta. Ostatnie dziesięć lat życia spędził w Darłowie, gdzie podjął się rozbudowy zamku, starając się nadać mu wygląd zbliżony do duńskiej rezydencji w Helsingør. W tym okresie powstało m.in. dwukondygnacyjne skrzydło zachodnie. Eryk zmarł w 1459 roku i został pochowany w darłowskim kościele Mariackim. Jego postać jest do dziś żywa w historii miasta, a poświęcone mu ekspozycje można oglądać w Muzeum Zamkowym.
Okres prosperity kontynuowany był za panowania księcia Bogusława X (1454–1523), który również rozbudowywał zamek i wspierał handel morski z Hanzą oraz lądowy z Polską, przyczyniając się do dalszego bogacenia się miasta i regionu.
Czas prób i panowanie pruskie (XVII–XVIII wiek)
Okres świetności Darłowa został przerwany przez liczne klęski. Potężne sztormy w 1497 i 1552 roku zniszczyły port, znany jako Rügenwaldermünde, oraz część zabudowy miejskiej. Miasto wielokrotnie trawiły także pożary, m.in. w latach 1589, 1624, 1648, 1679 i 1722. W latach 1569–1622 Darłowo pełniło funkcję stolicy niewielkiego, wydzielonego księstwa, by następnie powrócić do zjednoczonego Księstwa Pomorskiego.
Kres dynastii Gryfitów, wraz ze śmiercią ostatniego księcia Bogusława XIV w 1637 roku, oraz zniszczenia wojny trzydziestoletniej (1618–1648) przyniosły głębokie zmiany polityczne i gospodarcze. Na mocy pokoju westfalskiego Księstwo Pomorskie zostało podzielone, a Darłowo wraz z Pomorzem Tylnym znalazło się w granicach Brandenburgii-Prus. Dla miasta rozpoczął się okres stagnacji gospodarczej. Zniszczony w czasie wojny port został odbudowany dopiero w 1772 roku na rozkaz króla Prus Fryderyka II. Około 1715 roku wzniesiono pierwszą latarnię morską.
Odrodzenie w XIX wieku i początek XX wieku
W okresie wojen napoleońskich niektórzy mieszkańcy Darłowa, zwłaszcza armatorzy, wzbogacili się na przemycie brytyjskich towarów na kontynent. W 1871 roku miasto, jako część Królestwa Prus, weszło w skład zjednoczonego Cesarstwa Niemieckiego. Kluczowym momentem dla ponownego rozwoju było doprowadzenie w 1878 roku linii kolejowej, która połączyła Darłowo (Rügenwalde) z Gdańskiem (Danzig) i Szczecinem (Stettin). Dogodny dojazd oraz walory klimatyczne sprawiły, że miasto zaczęło zyskiwać popularność jako nadmorski kurort i uzdrowisko.
W tym czasie port przeszedł gruntowną modernizację, a miasto stało się znane w całych Niemczech z produkcji Rügenwalder Teewurst, charakterystycznej, smarownej kiełbasy. Tradycja jej wytwarzania została po 1945 roku przeniesiona przez dawnych mieszkańców do Niemiec Zachodnich.
II wojna światowa (1939–1945)
Okres II wojny światowej zapisał się w historii Darłowa w sposób szczególny. Między portem a wsią Suckow (Żukowo Morskie) Niemcy utworzyli poligon artyleryjski (Heeresschießplatz Rügenwalde-Bad). Testowano na nim najcięższą broń, w tym gigantyczne działa kolejowe, takie jak „Schwerer Gustav” i moździerze oblężnicze „Mörser Karl”. Lufy o długości dochodzącej do 47 metrów wystrzeliwały pociski na odległość nawet 130 kilometrów w głąb Morza Bałtyckiego. Poligon wizytowali najwyżsi dowódcy III Rzeszy, w tym Erich Raeder, Gerd von Rundstedt, Wilhelm Keitel i Hermann Göring.
W mieście funkcjonował również podobóz jeniecki Stalagu II-B, w którym przetrzymywano alianckich jeńców wojennych zmuszanych do pracy.
Pod koniec wojny do Darłowa napływali niemieccy uchodźcy z Prus Wschodnich oraz mieszkańcy miast bombardowanych przez aliantów. W obliczu zbliżającej się Armii Czerwonej, 6 marca 1945 roku wydano rozkaz ewakuacji. Niemieckie wojska wysadziły umocnienia w porcie, most oraz kluczowe instalacje poligonu. W ramach operacji „Hannibal” około 5600 osób zdołało uciec drogą morską, zanim 7 marca 1945 roku do miasta wkroczyły wojska radzieckie. Mimo strategicznego znaczenia poligonu, samo miasto w dużej mierze uniknęło zniszczeń wojennych.
Zajęcie miasta przez Armię Czerwoną zakończyło jego wielowiekową niemiecką historię. Na mocy postanowień konferencji poczdamskiej Darłowo zostało przyznane Polsce. Pozostała w mieście ludność niemiecka została wysiedlona, a na jej miejsce zaczęli przybywać polscy osadnicy, w tym przesiedleńcy z Kresów Wschodnich oraz Łemkowie. Miasto, początkowo nazywane Dyrłowem, a następnie Darłowem, rozpoczęło nowy, polski rozdział swoich dziejów.
