Wałcz, malowniczo położony w sercu Pojezierza Wałeckiego, to miasto o niezwykle bogatej i skomplikowanej historii. Jego dzieje to opowieść o zmieniających się granicach, starciach mocarstw i przenikaniu się kultur – polskiej, brandenburskiej i pruskiej. Od średniowiecznej warowni, przez prężny ośrodek administracyjny Rzeczypospolitej, po niemieckie Deutsch Krone i wreszcie powrót do Polski – historia Wałcza jest fascynującym świadectwem losów tej części Europy.
Wczesna historia i średniowieczne początki
Choć ślady osadnictwa na Ziemi Wałeckiej sięgają epoki kamienia, pierwsze udokumentowane wzmianki o regionie pochodzą z wczesnego średniowiecza. Obszar ten, porośnięty gęstymi lasami i poprzecinany jeziorami, stanowił naturalną granicę między Pomorzem a kształtującym się państwem polskim.
W X wieku Mieszko I włączył te tereny do swojego państwa, jednak polska kontrola nad tym pograniczem bywała nietrwała. Gall Anonim na początku XII wieku wspomina o zdobyciu przez Bolesława Krzywoustego pobliskiego grodu Bytyń, co potwierdza strategiczne znaczenie tych ziem w walkach z Pomorzanami.
Przełomowym momentem dla samego Wałcza było przejęcie regionu przez margrabiów brandenburskich około 1300 roku. Wykorzystując osłabienie Polski po śmierci Przemysła II, rozpoczęli oni intensywną akcję kolonizacyjną, sprowadzając osadników niemieckich. To właśnie z ich inicjatywy, 23 kwietnia 1303 roku, rycerze Ulrich Schöning i Rudolf Liebenthal otrzymali przywilej lokacyjny na założenie miasta o nazwie Arnescrone.
Miasto powstało w strategicznym miejscu, na wzgórzu między jeziorami Raduń i Zamkowym, co zapewniało mu naturalną obronność. Nowy ośrodek otrzymał 208 łanów ziemi oraz 16-letnie zwolnienie z podatków, co miało sprzyjać jego szybkiemu rozwojowi.
Powrót do Polski i „złoty wiek”
Panowanie brandenburskie nie trwało długo. Już w 1368 roku, na mocy układu z margrabią Ottonem Leniwym, król Kazimierz Wielki przyłączył Ziemię Wałecką z powrotem do Korony Polskiej. Król potwierdził dotychczasowe prawa miejskie Wałcza i osadził na zamku swojego starostę. Region ten stał się integralną częścią województwa poznańskiego i pełnił kluczową rolę strategiczną, oddzielając posiadłości zakonu krzyżackiego od Nowej Marchii.
XV wiek przyniósł miastu serię zniszczeń w wyniku wojen z Krzyżakami. W 1407 roku zakon zdobył i spalił miasto, choć zamek zdołał się obronić. Kolejne najazdy miały miejsce w latach 1409 i 1460. Dopiero pokój toruński w 1466 roku, odsuwając granicę krzyżacką, przyniósł regionowi upragniony spokój.
Okres od połowy XV do połowy XVII wieku nazywany jest „złotym wiekiem” w historii Wałcza. Miasto stało się ważnym ośrodkiem gospodarczym i administracyjnym północnej Wielkopolski. Dzięki korzystnej polityce starostów do Wałcza napływali osadnicy z całej Europy, tworząc wielokulturową społeczność Polaków, Niemców, Żydów i Szkotów.
W 1524 roku król Zygmunt Stary ustanowił w mieście komorę celną, a wpływowy ród Górków wywalczył dla Wałcza status siedziby sądu grodzkiego. W 1618 roku starosta Jan Gostomski sprowadził do miasta jezuitów, którzy w latach 60. XVII wieku założyli słynne Kolegium Jezuickie, zwane „Wałeckimi Atenami” ze względu na wysoki poziom nauczania.
Okres niemiecki – Deutsch Krone
Dobrobyt miasta przerwał potop szwedzki (1655–1660), który przyniósł ogromne zniszczenia. Ostateczny kres polskiego panowania w Wałczu nastąpił w 1772 roku w wyniku I rozbioru Polski. Miasto zostało włączone do Królestwa Prus i od tego momentu funkcjonowało pod niemiecką nazwą Deutsch Krone.
Pod administracją pruską Wałcz przeżywał okres dynamicznego rozwoju gospodarczego oraz postępującej germanizacji. Powstały liczne zakłady przemysłowe: odlewnia żeliwa, fabryki maszyn i mebli, tartaki oraz browar. W 1781 roku Kolegium Jezuickie przekształcono w Królewskie Gimnazjum.
Kluczowe znaczenie miało doprowadzenie w 1881 roku linii kolejowej, która połączyła miasto z Piłą i Złotowem, a także przebiegająca przez miasto ważna droga Rzeszy nr 1 (Reichsstraße 1). Mimo silnej presji germanizacyjnej w gimnazjum działały tajne polskie organizacje młodzieżowe, a polski ruch oporu prowadził działalność konspiracyjną podczas II wojny światowej.
Przełom XX wieku i Wał Pomorski
Po I wojnie światowej, mimo historycznych związków z Wielkopolską, Wałcz (Deutsch Krone) — ze względu na przewagę ludności niemieckiej — pozostał w granicach Niemiec.
W latach 30. XX wieku miasto stało się kluczowym elementem potężnej linii umocnień obronnych – Wału Pomorskiego (Pommernstellung). System bunkrów, zapór i przeszkód terenowych miał chronić wschodnią granicę III Rzeszy.
W lutym 1945 roku Wał Pomorski stał się areną jednych z najkrwawszych walk na froncie wschodnim. Zadanie przełamania umocnień przypadło I Armii Wojska Polskiego. Po trwających blisko dwa tygodnie niezwykle zaciętych bojach, w których polska armia poniosła ogromne straty (ponad 14 000 zabitych, rannych i zaginionych), 12 lutego 1945 roku Wałcz został zdobyty.
Zmiany po 1945 roku i polska administracja
Zgodnie z postanowieniami konferencji poczdamskiej miasto powróciło do Polski, a jego historyczna nazwa została przywrócona. Rozpoczął się zupełnie nowy rozdział w jego dziejach.
Dotychczasowa ludność niemiecka została wysiedlona, a na jej miejsce zaczęli napływać polscy osadnicy — w dużej mierze przesiedleńcy z Kresów Wschodnich, utraconych przez Polskę na rzecz Związku Radzieckiego. Był to czas trudnej odbudowy oraz tworzenia nowej tożsamości miasta.
Wałcz współczesny
Dziś Wałcz jest prężnym ośrodkiem administracyjnym, przemysłowym i kulturalnym Pojezierza Wałeckiego. Miasto z dumą podkreśla swoje walory ekologiczne — czyste jeziora i rozległe lasy. Jest również ważnym centrum sportowym, znanym w całej Polsce dzięki Ośrodkowi Przygotowań Olimpijskich, w którym trenują najlepsi polscy sportowcy, zwłaszcza kajakarze i wioślarze.
Najważniejsze zabytki i atrakcje
Spacerując po Wałczu, na każdym kroku można odnaleźć ślady jego burzliwej historii:
-
Muzeum Ziemi Wałeckiej – mieszczące się w klasycystycznym dworku z początku XIX wieku, prezentujące historię regionu.
-
Zespół Szkół nr 1 im. Kazimierza Wielkiego – dawne Kolegium Jezuickie, jedna z najstarszych szkół średnich w północno-zachodniej Polsce.
-
Zabytki sakralne – kościół św. Mikołaja o gotyckich korzeniach, neogotycki kościół św. Antoniego oraz dawna kaplica ewangelicka, dziś cerkiew prawosławna.
-
Neogotycki ratusz i gmach poczty – reprezentacyjne budynki z czerwonej cegły, świadectwo rozwoju miasta w okresie pruskim.
-
Skansen Fortyfikacyjny „Grupa Warowna Cegielnia” – pozostałości bunkrów Wału Pomorskiego.
-
Most wiszący nad Jeziorem Raduń – jeden z symboli miasta, 85-metrowa kładka piesza oferująca piękne widoki.
-
„Czarodziejska Górka” – niezwykła anomalia grawitacyjna (lub złudzenie optyczne), gdzie przedmioty zdają się toczyć pod górę.
Historia Wałcza to opowieść o mieście, które niczym feniks z popiołów odradzało się po kolejnych wojnach i kataklizmach, za każdym razem zyskując nowe oblicze. To miejsce, gdzie historia pozostaje żywa i wciąż czeka na odkrycie.
