Gryfice, historycznie znane jako Greifenberg, to miasto o bogatej i złożonej historii, sięgającej korzeniami średniowiecza. Położone nad rzeką Regą, przez wieki było świadkiem panowania książąt pomorskich, rządów pruskich i niemieckich, a jego losy nierozerwalnie splotły się z burzliwymi wydarzeniami historii Europy. Niniejszy artykuł przedstawia dzieje Gryfic od ich zarania aż do przełomowego roku 1945.
Wczesna historia i założenie miasta
Badania archeologiczne dowodzą, że osadnictwo na ziemi gryfickiej istniało już w neolicie i epoce brązu. We wczesnym średniowieczu tereny te zamieszkiwały zachodniopomorskie plemiona, takie jak Wolinianie, Pyrzyczanie i Brzeżanie. Na krótko ziemie te znalazły się w granicach państwa polskiego za panowania Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Kluczowym wydarzeniem dla regionu była bitwa pod Niekładzem w 1121 roku, w której Bolesław III Krzywousty pokonał siły zachodniopomorskie. W 1124 roku misja chrystianizacyjna biskupa Ottona z Bambergu doprowadziła do chrztu miejscowej ludności.
W połowie XIII wieku książęta pomorscy Barnim I i Warcisław III, dążąc do wzmocnienia swojej władzy, wspierali akcję osadniczą. W 1262 roku książę dymiński Warcisław III nadał nowej osadzie, nazwanej Nova Civitas (Nowe Miasto), przywilej lokacyjny na prawie lubeckim. Miasto zostało założone na lewym brzegu dolnej Regi, a jego lokatorem został Jakob von Trebetow. Akt lokacyjny przyznawał miastu 100 łanów ziemi, prawo do swobodnej żeglugi na Redze oraz tymczasowe zwolnienie z podatków, co stworzyło dogodne warunki do rozwoju.
Pochodzenie nazwy
Po śmierci Warcisława III jego następca, książę Barnim I, potwierdził nadane przywileje. 21 września 1264 roku oficjalnie nadał miastu nazwę Civitat Griphemberch super Regam. Nazwa ta, tłumaczona jako „Gryfia Góra nad Regą”, nawiązywała bezpośrednio do gryfa – symbolu dynastii książąt pomorskich, Gryfitów.
Rozwój w średniowieczu
Okres od XIV do połowy XVI wieku to czas dynamicznego rozwoju i największej świetności gospodarczej Gryfic. Miasto stało się ważnym ośrodkiem handlowym, a jego kupcy, głównie pochodzący z Greifswaldu, prowadzili ożywioną wymianę towarową. Eksportowano zboże, wosk, skóry, smołę, konopie i miód, które trafiały do Lubeki, a stamtąd na rynki europejskie.
Kluczowe osiągnięcia tego okresu to:
Infrastruktura: Pod koniec XIII wieku rozpoczęto budowę murowanego kościoła Mariackiego. Około 1300 roku miasto otoczono murami obronnymi o długości 650 metrów, z trzema bramami (Wysoką, Kamienną i Regi), trzema basztami strzelniczymi oraz licznymi bastionami i fosą.
Zarządzanie: Władzę w mieście sprawowała rada miejska, składająca się z 9 do 12 radnych. Wzniesiono gotycki ratusz, w którym mieściły się m.in. sukiennice i sąd ławniczy. Już w 1327 roku miasto uzyskało prawo do orzekania kary śmierci.
Handel i rzemiosło: W 1365 roku Gryfice przystąpiły do Hanzy, co wzmocniło ich pozycję handlową. Miasto aktywnie uczestniczyło w działaniach związku, m.in. w wojnie z Danią (1368–1370) oraz w zwalczaniu piractwa na Bałtyku. Powstawały liczne cechy rzemieślnicze i kupieckie.
Edukacja: W dokumencie z 1386 roku wspomniano o istnieniu w Gryficach szkoły łacińskiej, uważanej za jedną z najstarszych na Pomorzu.
Panowanie książąt pomorskich
Gryfice pozostawały w granicach władztwa książąt z dynastii Gryfitów od momentu lokacji w 1262 roku aż do 1648 roku. Okres ten, choć naznaczony prosperity, zakończył się wraz z wygaśnięciem rodu w 1637 roku i zniszczeniami wojny trzydziestoletniej. Konflikt ten doprowadził do drastycznego spadku liczby ludności i zahamowania rozwoju miasta, które było okupowane zarówno przez wojska cesarskie, jak i szwedzkie.
Okres pruski/niemiecki
Na mocy pokoju westfalskiego w 1648 roku Gryfice wraz z Pomorzem Tylnym znalazły się pod panowaniem Brandenburgii-Prus. W 1701 roku miasto stało się częścią Królestwa Prus, a od 1871 roku – zjednoczonego Cesarstwa Niemieckiego. W 1818 roku Gryfice uzyskały status stolicy powiatu (Kreis Greifenberg) w ramach prowincji Pomorze. Ludność miasta była w tym okresie w przeważającej mierze niemieckojęzyczna i protestancka, z niewielkimi mniejszościami katolicką i żydowską.
Rozwój gospodarczy
W XIX i na początku XX wieku gospodarka regionu opierała się głównie na rolnictwie i leśnictwie, w których zatrudnienie znajdowało blisko 60% siły roboczej. Istotną rolę odgrywało także rybołówstwo przybrzeżne oraz rozwijająca się turystyka w nadbałtyckich kurortach, takich jak Rewal.
Przełomem dla rozwoju gospodarczego było włączenie miasta do sieci kolejowej. W 1882 roku Gryfice uzyskały połączenie na linii z Dąbia do Kołobrzegu. Od 1896 roku zaczęła funkcjonować sieć kolei wąskotorowej (Greifenberger Kleinbahnen), która połączyła miasto z okolicznymi miejscowościami i odegrała kluczową rolę w transporcie lokalnym.
Życie kulturalne i społeczne
Gryfice były ważnym ośrodkiem edukacyjnym i religijnym. Działająca od XIV wieku szkoła łacińska cieszyła się renomą na całym Pomorzu. W mieście funkcjonował klasztor franciszkanów, a także kilka kościołów, przy których działały szpitale i przytułki. Populacja miasta systematycznie rosła: z 1 724 mieszkańców w 1740 roku, przez 5 619 w 1871 roku, aż do ponad 8 300 w 1925 roku.
Okres I wojny światowej
Podczas I wojny światowej Gryfice, jako część Cesarstwa Niemieckiego, funkcjonowały w realiach wojennych. Źródła nie odnotowują bezpośrednich zniszczeń w mieście, jednak jego mieszkańcy, podobnie jak całe społeczeństwo niemieckie, odczuwali skutki konfliktu.
Dwudziestolecie międzywojenne
Po 1918 roku Gryfice znalazły się w granicach Prus, jako kraju związkowego Republiki Weimarskiej. W sferze politycznej dominowały nastroje konserwatywne. W wyborach do Reichstagu w 1933 roku NSDAP zdobyła w powiecie gryfickim 64% głosów. W tym samym roku w mieście powstał polski związek robotników rolnych. W 1938 roku, w wyniku reformy administracyjnej, powiat gryficki został przeniesiony z rejencji szczecińskiej do rejencji koszalińskiej. Według ostatniego niemieckiego spisu ludności przed wojną, miasto liczyło 10 805 mieszkańców.
Okres II wojny światowej i losy miasta do 1945 roku
Od 1933 roku Gryfice były częścią III Rzeszy. W okresie nazistowskim nasiliły się represje wobec miejscowych Polaków i Żydów. Po wybuchu II wojny światowej do miasta sprowadzono polskich robotników przymusowych. W Gryficach działały również cztery podobozy jenieckiego obozu Stalag II-D.
Kres niemieckiej historii miasta nadszedł w marcu 1945 roku. 6 marca do Gryfic wkroczyły oddziały Armii Czerwonej. Walki oraz późniejsze podpalenia i grabieże dokonane przez żołnierzy radzieckich doprowadziły do zniszczenia około 40% zabudowy śródmieścia. Na mocy postanowień konferencji poczdamskiej miasto zostało przekazane pod polską administrację, co otworzyło nowy rozdział w jego dziejach.
