Czasem wystarczy odjechać kilkanaście kilometrów od Szczecina, by trafić na miejsce, które wygląda, jakby czas się w nim zatrzymał. Tatynia – niewielka wieś w gminie Police, rozciągnięta wzdłuż rzeki Gunicy na skraju Puszczy Wkrzańskiej – jest właśnie takim miejscem. Kryje się tu jeden z najstarszych drewnianych skarbów Pomorza Zachodniego: ryglowy kościół św. Pawła. Przyjrzyjmy się Tatyni dawniej i dziś.
Wieś rycerza Gobella
Historia Tatyni, dawniej noszącej niemiecką nazwę Hagen (spotyka się też formę Gobelenhagen), sięga przełomu XII i XIII wieku. Jej założycielem był rycerz Gobello – marszałek na dworze pomorskiego księcia Barnima I. To od jego imienia wzięła się dawna nazwa osady. Już u zarania swoich dziejów wieś była więc związana z elitą ówczesnego Pomorza.
Augustianie, którzy stąd odeszli
W 1276 roku, na prośbę Gobella, książę Barnim I sprowadził do wsi zakon augustianów. Mnisi, którzy przybyli z Ueckermünde, wznieśli tu swój klasztor i szukali dogodnych ziem pod rozwój. Tatyńska przygoda zakonu nie trwała jednak długo. Trudne warunki rolne i odosobnione położenie sprawiły, że już w 1331 roku augustianie przenieśli swój główny ośrodek do pobliskiej Jasienicy. Po średniowiecznym klasztorze nie został ślad, ale to właśnie wtedy zaczęła się religijna tradycja tego miejsca, która trwa do dziś.
Ryglowy unikat z XVII wieku
Najcenniejszym zabytkiem Tatyni jest kościół filialny pod wezwaniem św. Pawła Apostoła, stojący w centrum wsi, na wyniosłym brzegu Gunicy. Wzniesiono go pod koniec XVII wieku pod patronatem władz miejskich Szczecina – początkowo jako świątynię ewangelicką. To jedna z najstarszych zachowanych budowli o konstrukcji ryglowej (szachulcowej) na całym Pomorzu Zachodnim.
Konstrukcja ryglowa, znana też jako mur pruski, to drewniany szkielet z belek – podwalin, słupów, rygli i oczepów – którego pola wypełniono cegłą i otynkowano. Efekt to charakterystyczna, regularna „kratownica”, którą tak sugestywnie oddaje grafika otwierająca ten artykuł. Kościół zbudowano na planie prostokąta, z trójbocznym zamknięciem prezbiterium, a całość nakryto ceramicznym dachem dwuspadowym. Nad zachodnią częścią korpusu wznosi się niewielka, szkieletowa wieża, zwieńczona ostrosłupowym hełmem z kulą i krzyżem.
Ciekawostką dla miłośników dawnego budownictwa jest sposób rozmieszczenia okien – wstawiono je w górnej partii ścian, pomiędzy ostatnim ryglem a oczepem, tworząc rodzaj świetlnego „wieńca”. Świątynia jest orientowana, czyli zwrócona prezbiterium na wschód, zgodnie z wielowiekową tradycją.
Wnętrze pełne historii
Skromne, jednoprzestrzenne wnętrze kościoła zachowało poprotestancki charakter. Nakrywa je drewniany strop belkowany, wsparty na słupie. Uwagę przyciąga drewniana empora muzyczna na słupach, ambona z baldachimem z drugiej połowy XVIII wieku oraz ołtarz łączący barokowe elementy ze współczesnym wizerunkiem św. Pawła. Teren wokół świątyni, pełniący niegdyś funkcję cmentarza, otacza zabytkowy mur z polnego kamienia.
Nowy rozdział po 1945 roku
Po II wojnie światowej dawny ewangelicki kościół rozpoczął nowy rozdział. 30 kwietnia 1948 roku (część źródeł podaje 30 czerwca) został przejęty przez Kościół rzymskokatolicki i poświęcony pod wezwaniem św. Pawła Apostoła. Dziś jest świątynią filialną parafii pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Policach-Jasienicy. Dla ochrony tego wyjątkowego zabytku wpisano go do rejestru zabytków 22 stycznia 1963 roku, pod numerem A-505.
Tatynia dziś
Współczesna Tatynia leży około 16 kilometrów na północ od Szczecina, przy drodze z Jasienicy do Tanowa, na skraju Puszczy Wkrzańskiej. Wieś zachowała dawny układ rozległej ulicówki, ciągnącej się wzdłuż Gunicy – tej samej rzeki, nad którą przed wiekami osiedlił się rycerz Gobello. To spokojna, leśna okolica, w której natura i historia splatają się na każdym kroku.
Warto zajrzeć
Tatynia to miejsce dla tych, którzy lubią odkrywać Pomorze z dala od utartych szlaków. Ryglowy kościół św. Pawła – jeden z najstarszych tego typu na Pomorzu Zachodnim – to prawdziwa perła dawnego budownictwa, którą warto zobaczyć na własne oczy. A przy okazji można poczuć ducha miejsca, w którym ponad siedem wieków temu rycerz Barnima I sprowadził zakonników, i gdzie drewniany szkielet świątyni do dziś opiera się upływowi czasu.
Źródła: architektura.pomorze.pl, pl.wikipedia.org (Kościół św. Pawła w Tatyni), en.wikipedia.org (Tatynia), zabytek.pl, policki.astra28.eu, historyczny.szczecin.pl. Ilustracja w stylu drzeworytu na podstawie wyglądu kościoła ryglowego w Tatyni.
