Oba ramiona rzeki opływają Szczecin, kluczowy ośrodek miejski i portowy regionu, by następnie połączyć się na północ od miasta i wpłynąć do Jeziora Dąbie, a dalej do Zalewu Szczecińskiego. Zalew Szczeciński, będący laguną przybrzeżną, łączy się z Morzem Bałtyckim poprzez trzy cieśniny: Dziwnę, Świnę i Pianę, tworząc skomplikowany i dynamiczny system ujściowy.Od szlaku bursztynowego do granicy państwowej
Historia Odry jest nierozerwalnie związana z handlem. Już w epoce brązu rzeka stanowiła główny szlak transportu miedzi z terenów Węgier na północ, w kierunku Skandynawii. W późniejszych wiekach transportowano nią bursztyn, sól, śledzie, zboże, a także towary luksusowe. Strategiczne położenie u ujścia rzeki doprowadziło do powstania i rozwoju potężnych ośrodków handlowych, takich jak Wolin, który w X wieku był jednym z największych portów na Bałtyku, oraz Szczecin.
Po zakończeniu II wojny światowej, na mocy postanowień konferencji w Poczdamie w 1945 roku, Odra wraz z Nysą Łużycką stała się zachodnią granicą Polski. Formalne potwierdzenie tego faktu nastąpiło 6 lipca 1950 roku poprzez podpisanie układu w Zgorzelcu między Polską a Niemiecką Republiką Demokratyczną. Ostateczne, pełne uznanie granicy przez zjednoczone Niemcy miało miejsce w traktatach z lat 1990–1992.
Kluczowa arteria gospodarcza
Odra jest kluczową arterią transportową dla gospodarki Polski, umożliwiając przewóz ładunków masowych, takich jak węgiel, kruszywa, zboża i nawozy, z południa kraju do portów morskich. Transport wodny śródlądowy jest postrzegany jako ekologiczna i ekonomiczna alternatywa dla transportu drogowego i kolejowego.
Największym i najważniejszym portem w zlewni Odry jest port morski w Szczecinie, który wraz z portem w Świnoujściu tworzy jeden z największych kompleksów portowych na Bałtyku. Jest on kluczowym ogniwem w międzynarodowym korytarzu transportowym Bałtyk–Adriatyk. Port w Szczecinie, dysponujący nabrzeżami o łącznej długości ponad 23 km, jest końcowym punktem Odrzańskiej Drogi Wodnej i obsługuje statki o zanurzeniu do 9,15 m.
Wyzwania i plany modernizacji
Mimo ogromnego potencjału, żegluga śródlądowa na Odrze boryka się z poważnymi problemami. Wieloletnie niedoinwestowanie po 1989 roku doprowadziło do degradacji infrastruktury i utraty żeglowności na wielu odcinkach. Obecnie regularny transport towarowy odbywa się głównie na trasie ze Szczecina i Polic w kierunku Berlina.
Rządowe plany rozwoju koncentrują się na trzech głównych obszarach: ochronie przeciwpowodziowej, poprawie warunków nawigacyjnych oraz modernizacji infrastruktury towarzyszącej. Realizowany jest „Projekt Ochrony Przeciwpowodziowej w Dorzeczu Odry i Wisły” (POPDOW), który obejmuje m.in. modernizację polderu Marwickiego oraz budowę zabezpieczeń dla Gryfina. Kluczową inwestycją jest budowa nowego, dwutorowego mostu kolejowego nad Regalicą w Szczecinie.
Plany te budzą jednak kontrowersje. Organizacje ekologiczne, takie jak WWF Polska, argumentują, że dalsza techniczna regulacja rzeki stoi w sprzeczności z wiedzą naukową i może pogłębić problemy ekologiczne. Jako alternatywę proponują renaturyzację rzeki, czyli przywracanie jej bardziej naturalnego charakteru.
Katastrofa ekologiczna i jej skutki
Latem 2022 roku Odra stała się areną jednej z największych katastrof ekologicznych w najnowszej historii Polski. Na odcinku kilkuset kilometrów doszło do masowego śnięcia ryb i innych organizmów wodnych. Badania wykazały, że bezpośrednią przyczyną był toksyczny zakwit „złotych alg”. Ich gwałtowny rozwój był możliwy dzięki splotowi niekorzystnych czynników: wysokiego zasolenia wody, historycznie niskich stanów wód oraz wysokich temperatur.
Katastrofa miała druzgocące skutki dla ekosystemu, którego odbudowa może potrwać wiele lat. Równie dotkliwe były konsekwencje dla lokalnej gospodarki. Odra i jej okolice, zwłaszcza unikatowe Międzyodrze, stanowią ważny obszar dla turystyki i rekreacji. Katastrofa z 2022 roku doprowadziła do załamania branży turystycznej. Wprowadzony zakaz korzystania z rzeki spowodował masowe odwoływanie rezerwacji w hotelach, pensjonatach i wypożyczalniach sprzętu wodnego. Północna Izba Gospodarcza w Szczecinie informowała o anulowaniu nawet 75% rezerwacji.
Między gospodarką a ekologią
Odra w województwie zachodniopomorskim jest rzeką o dwoistej naturze. Z jednej strony stanowi fundament gospodarczy regionu, historyczną oś rozwoju i strategiczny korytarz transportowy o ogromnym, wciąż niewykorzystanym potencjale. Z drugiej – jest wrażliwym ekosystemem, który boleśnie odczuł skutki działalności człowieka i zmian klimatycznych.
Katastrofa ekologiczna z 2022 roku stała się tragicznym sygnałem alarmowym, który uwidocznił konflikt między dążeniem do gospodarczego wykorzystania rzeki a koniecznością jej ochrony. Przyszłość Odry zależy od znalezienia zrównoważonej drogi rozwoju, która pogodzi potrzeby transportu i ochrony przeciwpowodziowej z pilną koniecznością odbudowy i ochrony jej ekosystemu.
Dialog między rządem, samorządami, stroną niemiecką, środowiskiem naukowym i organizacjami pozarządowymi będzie kluczowy dla wypracowania rozwiązań, które pozwolą Odrze pozostać żywą i zdrową rzeką dla przyszłych pokoleń.
