Nowogard, historycznie znany pod niemiecką nazwą Naugard, to miasto w północno-zachodniej Polsce o bogatej i złożonej historii sięgającej wczesnego średniowiecza. Jego dzieje – od słowiańskiego grodu, przez wielowiekowe panowanie niemieckie, aż po tragiczny finał w 1945 roku – odzwierciedlają burzliwe losy całego Pomorza Zachodniego.
Początki: Słowiański gród nad jeziorem
Historia Nowogardu rozpoczyna się od ufortyfikowanego słowiańskiego grodu, usytuowanego na półwyspie jeziora. Gród ten, otoczony drewniano-ziemnym wałem, był siedzibą kasztelana i jego drużyny, a także miejscem pogańskiego kultu. Wokół niego rozwijała się osada, której mieszkańcy zajmowali się rybołówstwem, rolnictwem oraz rzemiosłem – garncarstwem, szewstwem i tkactwem. Sama nazwa miasta, łącząca słowiańskie słowa „novi” (nowy) i „gard” (gród, miasto), świadczy o jego pierwotnym charakterze.
Pierwsza pisemna wzmianka o Nowogardzie pochodzi z 1268 roku, kiedy to w dokumencie określono go jako „Nogart Castrum et Villa sive oppidum episcopi Caminensis” – zamek i wieś lub miasto biskupa kamieńskiego. W tym czasie książę pomorski Barnim I przekazał te ziemie jako lenno biskupstwu w Kamieniu Pomorskim. W 1274 roku biskup Herman von Gleichen powierzył administrację nad miastem i okolicznymi dobrami swojemu krewnemu, hrabiemu Ottonowi von Eberstein z Brunszwiku, nadając mu 700 łanów ziemi. Ród Ebersteinów utrzymał władzę nad Nowogardem przez kilka następnych stuleci.
Prawa miejskie i średniowieczny rozwój
Przełomowym momentem w historii miasta było nadanie mu praw miejskich na prawie lubeckim 30 kwietnia 1309 roku. W pierwszej połowie XIV wieku Nowogard zyskał nowy, murowany kształt. Wzniesiono mury obronne o wysokości 5 metrów, z dwiema bramami: Stargardzką od południowego wschodu i Gryficką od północnego zachodu. Wewnątrz murów wytyczono prostokątny rynek, na którym stanął ratusz, a na zachód od niego rozpoczęto budowę kościoła Mariackiego (obecnie Wniebowzięcia NMP).
W tym okresie ludność miasta szacowano na 500-600 osób. Władzę sprawowała rada miejska, składająca się głównie z niemieckich osadników, podczas gdy ludność słowiańska, stanowiąca uboższą warstwę społeczną, zamieszkiwała głównie tereny poza murami. Mimo dogodnego położenia, Nowogard w średniowieczu pozostał niewielkim ośrodkiem rolniczo-rzemieślniczym.
Burzliwy okres nowożytny
W drugiej połowie XVI wieku Nowogard, z populacją nieprzekraczającą 800 mieszkańców, należał do najmniejszych miast na Pomorzu. Dokument z 1574 roku potwierdzał prawo panów feudalnych do wyboru burmistrza i rady miejskiej. Mimo to, przełom XVI i XVII wieku był dla miasta okresem stabilizacji – działały cechy rzemieślnicze szewców, krawców, kowali i płócienników, a Ludwik Eberstein rozbudował i wzmocnił zamek.
Początek XVII wieku przyniósł nasilenie konfliktów między mieszczanami a Ebersteinami. Spór zakończył się w 1626 roku na korzyść miasta, które uzyskało niezależny samorząd. Jednak okres prosperity nie trwał długo. Wojna trzydziestoletnia (1618–1648) przyniosła miastu ogromne zniszczenia, a w 1638 roku wybuchła epidemia dżumy, która zdziesiątkowała populację do zaledwie 200-300 osób.
Po pokoju westfalskim Nowogard znalazł się w granicach Brandenburgii. W 1663 roku zmarł ostatni męski potomek rodu Ebersteinów, a ich dobra przeszły na własność elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma. W 1675 roku wojska szwedzkie splądrowały i spaliły miejscowy zamek. Kolejną tragedią był wielki pożar z 4 czerwca 1699 roku, który strawił większość zabudowy, w tym ratusz i szpital.
XIX wiek: Modernizacja i rozwój
Wiek XIX przyniósł Nowogardowi znaczące zmiany. Okres ten rozpoczął się od wojen napoleońskich – w 1807 roku miasto stało się areną walk między wojskami napoleońskimi a pruskimi żołnierzami dowodzonymi przez majora Ferdinanda von Schilla. Okupacja francuska doprowadziła wielu mieszkańców do ruiny.
Po wojnach napoleońskich, w 1809 roku, wprowadzono reformę administracyjną przyznającą samorządowi miejskiemu autonomię. W 1818 roku miasto zostało stolicą nowo utworzonego powiatu Naugard (Kreis Naugard). W dawnym zamku Ebersteinów w 1820 roku utworzono więzienie.
Kluczowym czynnikiem hamującym rozwój przestrzenny miasta były średniowieczne mury obronne. W latach 1825–1836 zostały one w dużej mierze rozebrane, a na ich miejscu utworzono promenadę. W 1836 roku miasto nabyło na własność Jezioro Nowogardzkie.
Prawdziwą rewolucję przyniosło doprowadzenie linii kolejowej. W 1882 roku Nowogard uzyskał połączenie ze Szczecinem i Kołobrzegiem. Uruchomienie transportu kolejowego w 1883 roku stało się potężnym bodźcem dla rozwoju gospodarczego – powstały nowe zakłady przemysłowe: cegielnia, tartak i drukarnia. Inwestowano również w infrastrukturę miejską – w 1858 roku zainstalowano pierwsze lampy uliczne, a w późniejszych latach zbudowano szpital, pocztę i gazownię. Okres od lat 90. XIX wieku do wybuchu I wojny światowej był czasem prosperity.
II wojna światowa i kres niemieckich dziejów
W latach 30. XX wieku, wraz z dojściem nazistów do władzy, wszystkie stanowiska w administracji miejskiej zostały obsadzone przez działaczy partyjnych. Podczas II wojny światowej na terenie powiatu nowogardzkiego funkcjonowały obozy pracy przymusowej, w których przetrzymywano głównie polskich i radzieckich jeńców wojennych, a także jeńców alianckich. W samym mieście działało więzienie dla młodzieży. 1 marca 1945 roku Niemcy dokonali masakry 40 jeńców wojennych.
Przez pierwsze lata wojny życie codzienne mieszkańców toczyło się stosunkowo normalnie. Sytuacja zmieniła się w 1943 roku, kiedy do miasta zaczęli napływać uchodźcy z Prus Wschodnich i wschodnich rejonów Pomorza. W 1944 roku szkoły zamknięto i przekształcono w szpital polowy oraz obóz dla uchodźców.
Koniec niemieckiej historii miasta nastąpił w marcu 1945 roku. W obliczu zbliżającej się Armii Czerwonej, między 2 a 4 marca zarządzono ewakuację niemieckiej ludności cywilnej. 5 marca 1945 roku, w ramach sowieckiej operacji wschodniopomorskiej, Nowogard został zdobyty przez wojska radzieckie, a kilka dni później do miasta wkroczyły oddziały 1. Armii Wojska Polskiego. W wyniku ciężkich walk zniszczeniu uległo od 60% do 70% zabudowy miasta, w tym całe centrum.
Zgodnie z postanowieniami konferencji poczdamskiej, miasto zostało włączone do Polski. Pozostała w nim ludność niemiecka została wysiedlona. Pierwszymi polskimi osadnikami byli często uwolnieni robotnicy przymusowi. Wkrótce miasto zaczęło być zasiedlane przez Polaków z innych regionów kraju. Początkowo używano nazwy Nowogród, a oficjalną nazwę Nowogard wprowadzono w 1946 roku, otwierając nowy, polski rozdział w jego długiej historii.
Historia Nowogardu to fascynująca opowieść o mieście, które przez wieki zmieniało oblicze, przetrwało wojny, pożary i epidemie, by ostatecznie stać się częścią polskiego dziedzictwa. Dziś, spacerując ulicami miasta, warto pamiętać o jego bogatej przeszłości – od słowiańskiego grodu po współczesne centrum powiatu.
