Widuchowa, malowniczo położona nad wschodnim brzegiem Odry, jest dziś spokojną wsią w województwie zachodniopomorskim. Jednak jej historia, sięgająca wczesnego średniowiecza, jest niezwykle burzliwa i bogata. Przez wieki, znana pod niemiecką nazwą Fiddichow, była świadkiem panowania słowiańskich plemion, pomorskich książąt, szwedzkich wojsk i pruskich administratorów. Była prężnym miastem – ośrodkiem handlu i rzemiosła – którego rozwój brutalnie przerwała II wojna światowa. Zapraszamy w podróż przez dzieje Widuchowej: od słowiańskiego grodu po kres niemieckiego miasta w 1945 roku.
Początki osady i wczesne średniowiecze
Historia osadnictwa na terenie dzisiejszej Widuchowej jest znacznie starsza niż pierwsze pisemne wzmianki. Znaleziska archeologiczne, w tym monety arabskie z IX i X wieku, świadczą o istnieniu w tym miejscu ważnego szlaku handlowego. Słowiański gród warowny (burgwall) pełnił funkcję strażnicy i komory celnej przy strategicznej przeprawie przez Odrę.
Pierwszy historyczny dokument, w którym pojawia się nazwa osady, pochodzi z 8 czerwca 1159 roku. Biskup pomorski Adalbert wspomina w nim o grodzie zwanym castrum Viduchous (lub Uiduchoua), przekazując część dochodów z niego na rzecz klasztoru w Grobe na wyspie Uznam. W XIII wieku Widuchowa funkcjonowała już jako typowy ośrodek rolniczy z własnym targiem, pozostając własnością prywatną.
Dynamiczny rozwój osady został jednak zahamowany. W 1278 roku, w wyniku konfliktu między książętami pomorskimi a Brandenburczykami, ziemia widuchowska została na krótko przyłączona do Brandenburgii. Co ważniejsze, w 1283 roku, na polecenie księcia Bogusława IV, Widuchowa utraciła prawa targowe na rzecz prężnie rozwijającego się Gryfina (Greifenhagen), co na długi czas osłabiło jej pozycję gospodarczą.
W dobie panowania książąt pomorskich
Na początku XIV wieku losy Widuchowej ponownie związały się z Pomorzem. W 1302 roku powróciła w granice Księstwa Szczecińskiego, a 17 kwietnia 1347 roku nastąpił przełomowy moment w jej historii. Książę Barnim III Wielki nadał osadzie magdeburskie prawa miejskie, a wraz z nimi herb i pieczęć. Fiddichow, jak odtąd brzmiała oficjalna nazwa, stało się miastem.
Mimo uzyskania praw miejskich Fiddichow przez stulecia pozostawało tzw. miastem mediatyzowanym, czyli podległym bezpośrednio lokalnemu feudałowi, a nie suwerennemu władcy. Przechodziło z rąk do rąk różnych rodów szlacheckich. W 1478 roku, w wyniku częściowej sprzedaży, doszło do nietypowej sytuacji – miasto znalazło się pod podwójnym zwierzchnictwem lennym, częściowo pomorskim, a częściowo brandenburskim.
XV wiek przyniósł stagnację gospodarczą na całym Pomorzu Zachodnim, co nie ominęło również Fiddichow. Prawdziwą katastrofą okazała się jednak wojna trzydziestoletnia (1618–1648). Konflikt ten zdziesiątkował miasto. Z populacji liczącej przed wojną 936 mieszkańców po jej zakończeniu pozostało zaledwie około trzydziestu. Na mocy pokoju westfalskiego od 1648 roku Fiddichow znalazło się w granicach Pomorza Szwedzkiego. Panowanie szwedzkie nie trwało jednak długo. W wyniku wojny brandenbursko-szwedzkiej i postanowień pokoju w Saint-Germain-en-Laye w 1679 roku miasto wraz z pasem ziem na prawym brzegu Odry zostało ostatecznie scedowane na rzecz Brandenburgii.
Pod rządami pruskimi i niemieckimi
Przejście pod panowanie brandenburskie, a później pruskie, otworzyło nowy rozdział w historii Fiddichow. Początek XVIII wieku naznaczony był ambitnymi, lecz rujnującymi planami lokalnego pana, Hildebranda Magnusa von Wulffena, który wzniósł na Wzgórzu Zamkowym (Amtsberg) okazały pałac. Inwestycja ta doprowadziła go do bankructwa, a gdy w 1725 roku miasto nabył margrabia Fryderyk Wilhelm ze Schwedt, nakazał on rozbiórkę pałacu – rzekomo dlatego, że zbytnio przypominał jego własną rezydencję.
Kluczowa zmiana nastąpiła w 1788 roku, kiedy Fiddichow stało się własnością pruskiej rodziny królewskiej. Zakończyło to okres prywatnego panowania nad miastem i zapoczątkowało czas ożywienia gospodarczego oraz demograficznego. Rozpoczęła się powolna industrializacja. Powstały browary, a w 1872 roku – duża cukrownia. Rozwinęło się rzemiosło, w tym tkactwo; w mieście działały trzy fabryki mat z trzciny. Ważną gałęzią gospodarki stał się handel zbożem spławianym Odrą do Szczecina oraz przetwórstwo tytoniu. Mimo braku bezpośredniego połączenia kolejowego (najbliższa stacja na linii Szczecin–Kostrzyn powstała w 1877 roku), intensywny ruch towarowy na rzece zapewniał miastu stały rozwój.
Wzrost gospodarczy przełożył się na gwałtowny przyrost liczby ludności. W 1794 roku Fiddichow liczyło 853 mieszkańców, by w 1864 roku osiągnąć szczytową liczbę 3010 osób. Mimo rozwoju przemysłu miasto aż do XX wieku zachowało charakter tzw. Ackerbürgerstadt, w którym wielu mieszczan wciąż trudniło się rolnictwem. Ważną rolę odgrywało również rybołówstwo, słynące zwłaszcza z połowu minogów.
Na początku XX wieku w Fiddichow funkcjonowały: sąd rejonowy (Amtsgericht), kościół ewangelicki (dzisiejszy kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa, zbudowany w XIII wieku), cukrownia, fabryki i tartaki. W przededniu II wojny światowej, z populacją 2496 mieszkańców (1939 r.), Fiddichow było czwartym co do wielkości miastem w powiecie gryfińskim (Kreis Greifenhagen).
Rok 1945 i koniec niemieckiej historii miasta
Kres kilkusetletniej historii niemieckiego Fiddichow nadszedł wraz z końcem II wojny światowej. Wiosną 1945 roku, podczas zaciekłych walk związanych z forsowaniem Odry przez wojska radzieckie i polskie, miasto zostało zniszczone w około 80%. Po zdobyciu przez Armię Czerwoną, na mocy postanowień konferencji poczdamskiej, Fiddichow znalazło się w granicach Polski.
Rozpoczął się nowy, polski rozdział w dziejach miejscowości. Miasto utraciło prawa miejskie – których formalnie nigdy mu nie odebrano, lecz w praktyce przestało pełnić funkcje miejskie. Zmieniono jego nazwę na historycznie brzmiącą Widuchowa. Dotychczasowa ludność niemiecka, która nie uciekła przed frontem, została wysiedlona. Skalę wojennej katastrofy i powojennych zmian demograficznych najlepiej obrazują liczby: w 1947 roku w zrujnowanej Widuchowej mieszkało już tylko około 600 osób. Tak zakończyła się historia Fiddichow, a rozpoczęła współczesna historia polskiej Widuchowej, budowana na gruzach dawnego pomorskiego miasteczka.
