Położony u ujścia rzeki Dziwny do Morza Bałtyckiego dzisiejszy Dziwnów ma historię znacznie bogatszą i bardziej złożoną, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Przed 1945 rokiem, jako niemieckie Dievenow, przeszedł fascynującą transformację – od niewielkiej osady rybackiej, przez tętniący życiem kurort, aż po strategiczny punkt militarny w czasie II wojny światowej. Jego dzieje to opowieść o zmaganiach z naturą, rozwoju gospodarczym, przemianach społecznych oraz wojennej pożodze, która na zawsze zmieniła jego oblicze.
Wczesne dzieje i średniowieczne początki
Pierwsza historyczna wzmianka o Dziwnowie pochodzi z 1243 roku. Pojawia się ona w kontekście przywileju nadanego przez księcia szczecińskiego i pomorskiego Barnima I Dobrego. Dokument ten gwarantował kupcom szczecińskim ulgi celne podczas transportu towarów drogą wodną z Kołobrzegu do Szczecina. W tamtym okresie rzeka Dziwna, łącząca Zalew Szczeciński z Bałtykiem, stanowiła kluczowy szlak handlowy. Jednak pod koniec XIII wieku jej ujście zaczęło ulegać postępującemu zapiaszczeniu, co znacznie utrudniło żeglugę i doprowadziło do spadku znaczenia tej trasy.
Przez kolejne stulecia okolice Dziwnowa pozostawały słabo zaludnione. Nieliczni mieszkańcy zajmowali się głównie rybołówstwem oraz obróbką bursztynu. Dopiero w XVI wieku źródła historyczne odnotowują istnienie pobliskiej osady Dziwnówek, wspominając w umowie z 1503 roku o dzierżawie karczmy o nazwie „Lutke Divenov”.
Pod panowaniem szwedzkim i pruskim
Znaczenie strategiczne obszaru wzrosło w pierwszej połowie XVII wieku, gdy na Pomorzu Zachodnim stacjonowały wojska szwedzkie. Żołnierze zbudowali wówczas fort ziemny u ujścia Dziwny, zlokalizowany w przybliżeniu na północnym brzegu dzisiejszego jeziora Martwa Dziwna. Fortyfikacja ta istniała do początku XVIII wieku, lecz po wycofaniu się Szwedów stopniowo niszczała; do dziś nie pozostał po niej żaden ślad.
Spis ludności przeprowadzony w 1780 roku wykazał istnienie zaledwie czterech chat rybackich w rejonie dzisiejszego Dziwnówka, należących do majątku Wrzosowo. Po klęskach Napoleona Bonapartego ziemie te powróciły pod panowanie pruskie. W XIX wieku nastąpił stopniowy wzrost osadnictwa, a Dziwnów zaczął przekształcać się z osady rybackiej w miejscowość wypoczynkową. W tym okresie funkcjonował podział na Berg Divenow (Dziwnów Górny) i Ost Divenow (Dziwnów Wschodni).
Rozwój jako kurort w XIX i na początku XX wieku
Przełomowym momentem dla Dziwnowa był XIX wiek. Już w 1828 roku miejscowość została oficjalnie uznana za kąpielisko morskie. Początkowo nieliczni goście wynajmowali pokoje u lokalnych rybaków. Sytuacja zaczęła się zmieniać w 1844 roku, kiedy zbudowano pierwszy dom wczasowy. Do 1867 roku powstało już 31 takich obiektów, a także solidniejsze domy rybackie, co znacząco zmieniło krajobraz osady. W 1870 roku Dziwnów liczył 171 stałych mieszkańców.
Prawdziwy boom rozwojowy nastąpił pod koniec stulecia. W 1896 roku (niektóre źródła podają rok 1895) odkryto tu źródła solankowe i złoża borowiny. Odkrycie to doprowadziło do budowy pierwszego sanatorium oraz nowoczesnych zakładów kąpielowych oferujących zabiegi solankowe i borowinowe. Sława uzdrowiska przyciągała coraz więcej gości, co stymulowało dalszą rozbudowę infrastruktury. Powstawały liczne pensjonaty, hotele, a także promenada spacerowa i park zdrojowy. W 1890 roku wzniesiono imponujący Kurhaus Ost-Dievenow, uważany za jeden z największych hoteli na wybrzeżu Bałtyku, dysponujący 140 pokojami.
Równolegle z rozwojem turystyki prowadzono prace inżynieryjne mające na celu poprawę warunków nawigacyjnych. W latach 1898–1900 wykonano tzw. „Durchstich” (przekop), tworząc nowe, sztuczne ujście rzeki do morza. Dawne, zamulone koryto przekształciło się w zamknięte jezioro, które z czasem utraciło połączenie z morzem i dziś znane jest jako Martwa Dziwna. Warto dodać, że podobną próbę podjął już w 1588 roku książę Jan Fryderyk, jednak jego kanał szybko uległ zapiaszczeniu. W latach 1892–1900 zbudowano także falochrony chroniące nowe wejście do portu.
Życie w kurorcie nie było jednak pozbawione dramatów. W noc sylwestrową 1913 roku potężny sztorm o nazwie „Laland” spowodował katastrofalną powódź. Wody Bałtyku i rzeki Dziwny zalały mierzeję, niszcząc doszczętnie dumę uzdrowiska – hotel Kurhaus Ost-Dievenow. Zniszczenia były tak ogromne, a strach przed powtórzeniem tragedii tak wielki, że obiektu nigdy nie odbudowano. W katastrofie zginęło wielu gości.
Okres II wojny światowej (1939–1945)
W latach 30. XX wieku strategiczne położenie Dziwnowa na wąskiej mierzei zostało dostrzeżone przez niemieckie wojsko. W latach 1935–1936 zbudowano tu koszary oraz dużą bazę lotniczą dla samolotów lądowych i wodnosamolotów (Fliegerhorst Land und See Dievenow). Od 1939 roku baza służyła głównie celom szkoleniowym; stacjonowały w niej liczne jednostki Luftwaffe oraz Kriegsmarine.
W miarę zbliżania się frontu wschodniego rola militarna Dievenow wzrosła. W czerwcu 1944 roku amerykańskie lotnictwo przeprowadziło naloty na tutejszy garnizon. Na początku 1945 roku miasto stało się kluczowym punktem na trasie ewakuacji niemieckich uchodźców uciekających z Prus Wschodnich i Pomorza w kierunku Świnoujścia. Tysiące cywilów, w tym kobiety i dzieci, transportowano stąd drogą morską i powietrzną.
W marcu 1945 roku w regionie rozgorzały ciężkie walki. 13 marca żołnierze 2. Warszawskiej Dywizji Piechoty im. Jana Henryka Dąbrowskiego oraz jednostki radzieckie zdobyli Dziwnówek. Dwa dni później, 15 marca 1945 roku, żołnierze 5. Kołobrzeskiego Pułku Piechoty dokonali w Dziwnówku symbolicznych zaślubin z morzem. Sam Dziwnów, silnie broniony przez niemiecki garnizon, stawiał jednak zacięty opór aż do 4 maja 1945 roku, kiedy ostatecznie skapitulował. W trakcie walk zniszczeniu uległ m.in. zabytkowy kościół.
Koniec epoki i przejście pod polską administrację
W maju 1945 roku do zniszczonego miasta wkroczyły oddziały Wojska Polskiego. Na mocy postanowień konferencji poczdamskiej Dziwnów, wraz z całym Pomorzem Zachodnim, został włączony w granice Polski. Dotychczasowa niemiecka ludność została wysiedlona, a na jej miejsce zaczęli przybywać polscy osadnicy, w dużej mierze pochodzący z Kresów Wschodnich. Dla Dziwnowa rozpoczął się zupełnie nowy rozdział w jego długiej i burzliwej historii.
