Patrząc na historyczne zdjęcia z przełomu XIX i XX wieku, widzimy grupy rybaków z sieciami nad brzegiem Dziwny, a w tle majestatyczne mury średniowiecznej katedry. To obrazy codziennego życia Kamienia Pomorskiego – miasta, które przez ponad tysiąc lat było świadkiem narodzin Polski, chrystianizacji Pomorza, potęgi biskupiej, wojen religijnych oraz dwóch światowych konfliktów totalnych. Historia tego niewielkiego dziś miasta jest fascynującą opowieścią o wielkich aspiracjach, dramatycznych zwrotach akcji i niezwykłej ciągłości dziejów.
Kamień Wolinian – u źródeł potęgi
Zanim powstała Polska Mieszka I, zanim Otto z Bambergu przybył chrystianizować pogańskie Pomorze, nad brzegami Dziwny istniała już osada Wolinian. To właśnie tutaj, między VIII a IX wiekiem, plemię Wolinian – jedno z najważniejszych plemion lechickich – założyło obronny gród portowy, strzegący szlaku wodnego prowadzącego na Bałtyk.
Archeologiczne ślady wskazują, że okolice Kamienia były zamieszkane już od epoki kamienia, jednak dopiero we wczesnym średniowieczu miejsce to nabrało znaczenia strategicznego.
Rok 967 przyniósł pierwsze wielkie wydarzenie: Mieszko I włączył państwo Wolinian wraz z Kamieniem do Polski. Gród nad Dziwną stał się rezydencją książąt zachodniopomorskich, w tym Warcisława I. Prawdziwy przełom miał jednak nastąpić w XII wieku, gdy na scenę wkroczyły religia i polityka Kościoła.
Misja Ottona – narodziny biskupstwa
W 1124 roku Bolesław Krzywousty postanowił ostatecznie dokończyć dzieło chrystianizacji Pomorza. Jego wysłannikiem został Otto z Bambergu – biskup-misjonarz, który metodycznie przemierzał pomorskie grody, chrzcił książęce dwory i zakładał pierwsze kościoły.
W Kamieniu Pomorskim zbudowano wówczas prawdopodobnie dwa pierwsze kościoły, a dwór książęcy przyjął chrzest. Przełom nastąpił w 1140 roku, kiedy papież Innocenty II ustanowił biskupstwo pomorskie. Jego pierwszym biskupem został Wojciech, kapelan Bolesława Krzywoustego.
Katedra miała stanąć w Wolinie – wówczas największym i najbogatszym mieście regionu. Tak też się stało. Los miał jednak inne plany dla biskupów Pomorza.
1175 – wielka przeprowadzka
Duńczycy, nieprzejednani władcy północy, kilkakrotnie najechali Pomorze Zachodnie. Ich celem była grabież i podporządkowanie regionu. W latach 1170–1185 Wolin został wielokrotnie spustoszony i spalony, a katedra zniszczona.
W 1175 roku (lub 1176 – źródła różnią się w tej kwestii) biskup Konrad podjął decyzję o przeniesieniu siedziby biskupiej z Wolina do Kamienia Pomorskiego. Nowa lokalizacja była bezpieczniejsza i posiadała silniejsze zaplecze książęce.
Książę Kazimierz I hojnie wsparł przeprowadzkę: wyposażył biskupstwo w ziemie oraz sfinansował budowę nowej katedry i zabudowań kapitulnych.
25 lutego 1188 roku papież Klemens III potwierdził przeniesienie bullą Ex iniuncta nobis a Deo. Nadał także biskupstwu kamieńskiemu wyjątkowy przywilej – egzempcję, czyli bezpośrednie podporządkowanie Stolicy Apostolskiej, z pominięciem metropolii w Magdeburgu, Gnieźnie i Lund. Oznaczało to realną niezależność i znaczną potęgę.
Złoty wiek – katedra, miasto, władza
Budowę katedry pw. św. Jana Chrzciciela rozpoczęto w 1176 roku i prowadzono – z przerwami – przez ponad 200 lat. Najstarszą część stanowią romański chór i transept, wzniesione z cegły układanej w wiązaniu flamandzkim.
Prace budowlane nie przebiegały spokojnie. W 1308 roku Brandenburgczycy najechali Pomorze, spalili Kamień i zniszczyli katedrę. Przez długi czas sądzono, że budowla została całkowicie zniszczona. Najnowsze badania dendrochronologiczne dowiodły jednak, że drewniana konstrukcja dachu nad skrzyżowaniem naw przetrwała. Pochodzi ona z lat 1260–1268, a dach nawy głównej z lat 1360–1361. Jest to najstarsza zachowana drewniana konstrukcja dachowa w Polsce.
Po 1308 roku katedrę odbudowano w stylu wczesnogotyckim i gotyckim. Dodano krużganki z wirydarzem – nowatorskim wówczas ogrodem klasztornym, miejscem kontemplacji i modlitwy.
W XIV wieku powstały sklepienia krzyżowo-żebrowe, kaplica Lepelów (1419) oraz ceglane attyki. Kamień Pomorski stał się zarówno duchowym, jak i politycznym centrum regionu.
W 1274 roku książę Barnim I nadał miastu prawa lubeckie, otwierając drogę do rozwoju handlu i rzemiosła. W połowie XIV wieku Kamień przystąpił do Hanzy. Biskupi kontrolowali około jednej ósmej księstw zachodniopomorskich, posiadali własną mennicę, zamki (m.in. Golczewo, nabyte w 1304 roku) oraz rozległe dobra ziemskie.
Upadek potęgi i reformacja
Potęga biskupów kamieńskich zaczęła słabnąć w drugiej połowie XIV wieku. Po śmierci biskupa Jana w 1372 roku książęta przejęli kontrolę nad miastem. W 1385 roku biskupi przenieśli stałą rezydencję do Karlina.
13 grudnia 1534 roku, podczas sejmiku w Trzebiatowie, przyjęto protestantyzm jako religię państwową Pomorza Zachodniego. Majątek kościelny został zsekularyzowany, a świątynie przeszły pod zarząd wspólnot luterańskich.
Ostatni katolicki biskup Kamienia Pomorskiego, Erazm von Manteuffel, zmarł w 1544 roku.
Wojna trzydziestoletnia – zniszczenie i upadek
Wojna trzydziestoletnia (1618–1648) przyniosła Pomorzu ogromne zniszczenia. Przez region wielokrotnie przechodziły wojska cesarskie, szwedzkie, duńskie i brandenburskie.
Kamień Pomorski został spalony przez wycofujące się oddziały cesarskie. W 1630 roku miasto zajęli Szwedzi. Po śmierci Bogusława XIV rozpoczął się spór sukcesyjny między Szwecją a Brandenburgią.
Na mocy pokoju westfalskiego Kamień znalazł się ostatecznie w granicach Brandenburgii, a później Królestwa Prus.
XIX wiek – od rzemiosła do uzdrowiska
XIX wiek przyniósł rozwój infrastruktury. W 1842 roku uruchomiono połączenie żeglugowe ze Szczecinem, a w 1892 roku doprowadzono linię kolejową.
Przełomem było odkrycie w 1876 roku źródeł solankowych. Kamień Pomorski przekształcił się w uzdrowisko balneologiczne, zyskując nową tożsamość.
1945 – koniec pewnej epoki
Druga wojna światowa dotarła do miasta pod koniec lutego 1945 roku. Walki o rejon Dziwny i Wyspy Wolin trwały do maja 1945 roku. Miasto zostało zniszczone w około 60%.
Po wojnie, zgodnie z postanowieniami konferencji poczdamskiej, Kamień Pomorski znalazł się ponownie w granicach Polski. Odbudowa rozpoczęła się w latach 60. XX wieku.
Dziedzictwo, które przetrwało
Mimo licznych katastrof dziejowych Kamień Pomorski zachował swoje najcenniejsze zabytki. Katedra pw. św. Jana Chrzciciela wraz z unikatową konstrukcją dachową przetrwała wieki.
W 1972 roku papież Paweł VI ustanowił diecezję szczecińsko-kamieńską, a w 1992 roku papież Jan Paweł II podniósł ją do rangi archidiecezji. Katedra została konkatedrą.
W 2005 roku kompleks katedralny uznano za Pomnik Historii.
Patrząc dziś na spokojne uliczki Kamienia Pomorskiego, trudno uwierzyć, jak burzliwą historię ma to niewielkie miasto. Od osady Wolinian, przez stolicę biskupstwa i ośrodek Hanzy, po wojenne zniszczenia i powojenną odbudowę – Kamień Pomorski pozostaje symbolem ciągłości.
Nazwa miasta pochodzi od wielkiego głazu polodowcowego znajdującego się na dnie Dziwny – „kamienia”, który przez wieki służył żeglarzom jako punkt orientacyjny.
Historia Kamienia Pomorskiego to historia całego Pomorza Zachodniego – regionu o złożonych dziejach, wielokulturowym dziedzictwie i niezwykłej zdolności przetrwania.
