Dębno, miasto położone w dzisiejszym województwie zachodniopomorskim, posiada bogatą i złożoną historię, która do 1945 roku kształtowała się pod wpływem zmieniających się władców oraz prądów kulturowych i gospodarczych. Od skromnej słowiańskiej osady, przez okres panowania zakonów rycerskich i brandenburskich margrabiów, aż po dynamiczny rozwój przemysłowy jako niemieckie Neudamm – dzieje miasta są świadectwem burzliwych losów regionu Nowej Marchii.
Od słowiańskich korzeni do panowania zakonów rycerskich
Choć najstarsze ślady osadnictwa na ziemi dębińskiej sięgają epoki paleolitu (9000–8200 p.n.e.), to historia samego Dębna rozpoczyna się wraz z przybyciem na te tereny Słowian. Prawdopodobnie w drugiej połowie VI wieku pojawili się tu przedstawiciele plemion Lubuszan lub Pyrzyczan. Założyli oni osadę, której pierwotna nazwa – jak się przypuszcza – brzmiała „Dębowe Jezioro”, „Dębowa Góra” lub „Żołędziowa Góra”, co nawiązywało do otaczającej przyrody.
Przełomowym momentem w dziejach osady był rok 1232, kiedy to książę wielkopolski Władysław Odonic nadał zakonowi templariuszy 1000 łanów ziemi położonej między Odrą, Wartą i Myślą. W granicach tego nadania znalazła się również słowiańska osada Dębowa Góra. Templariusze, organizując swoje nowe włości, założyli komandorię w pobliskich Chwarszczanach, a w Dębnie – które rozwijało się jako wieś o owalnym układzie (okolnica) – prawdopodobnie wznieśli pierwszy kościół. Pierwsza pisemna wzmianka o miejscowości, nazwanej wówczas „Damme”, pochodzi z dokumentu templariuszy z 31 grudnia 1262 roku.
W połowie XIII wieku rozpoczęła się ekspansja margrabiów brandenburskich z dynastii askańskiej, która doprowadziła do powstania Nowej Marchii. W 1312 roku zakon templariuszy został rozwiązany, a ich majątek przejęli margrabiowie. Sześć lat później, w 1318 roku, w wyniku ugody dobra templariuszy – w tym Dębno – oficjalnie przeszły w ręce zakonu joannitów. Okres ten był jednak niestabilny. W latach 1320–1323 ziemia chojeńska, wraz z Dębnem, znalazła się pod panowaniem książąt pomorskich, a w 1326 roku polsko-litewska wyprawa zbrojna prawdopodobnie zniszczyła osadę i kościół. Do 1337 roku Dębno przestało być własnością joannitów, stając się majątkiem prywatnym.
Wiek XV przyniósł kolejne zniszczenia. W 1402 roku Nowa Marchia została sprzedana zakonowi krzyżackiemu. W 1433 roku polsko-czeska wyprawa pod wodzą Jana Czapki i Sędziwoja Ostroroga ponownie spustoszyła Dębno, paląc osadę i kościół. Ostatecznie w 1455 roku elektor brandenburski Fryderyk II odkupił Nową Marchię od Krzyżaków, którzy zrzekli się do niej praw w 1517 roku.
Rozwój w epoce nowożytnej: prawa miejskie i gospodarczy rozkwit
W 1538 roku margrabia Jan z Kostrzyna oficjalnie wprowadził luteranizm jako dominujące wyznanie w Nowej Marchii. Prawdopodobnie około 1540 roku nadał on osadzie Damm (nazwa używana wówczas zamiennie z Thamb) częściowe prawa miejskie, co potwierdza pieczęć z tego roku z napisem „SIGILLVM CIVIVITATIS TAM”. Inne źródła wskazują na rok 1570.
Połowa XVI wieku to okres dynamicznego rozwoju gospodarczego, napędzanego głównie przez rzemiosło. Kluczową rolę odegrała żona margrabiego Jana, Katarzyna Brunszwicka, która wspierała osiedlanie się w mieście rzemieślników z Holandii i południowych Niemiec, uciekających przed prześladowaniami religijnymi. W 1546 roku wzniesiono pięć domów dla sukienników, co zapoczątkowało rozwój przemysłu tekstylnego. W 1615 roku powstał cech tkaczy.
Oprócz sukiennictwa miasto czerpało dochody z handlu, ważenia wełny i targów. Powstały liczne warsztaty: krawieckie, szewskie, ślusarskie, garncarskie i stolarskie. W 1552 roku zbudowano papiernię – najstarszą w całej Nowej Marchii, a w 1568 roku Christopher Runge Starszy założył drukarnię. Miasto, choć nie posiadało murów obronnych, było chronione wałami ziemnymi, fosą i drewnianą palisadą z trzema bramami: Kostrzyńską (południową), Papierniczą/Barnowską (wschodnią) i Oborzańską (północną).
Rozwój został zahamowany przez klęski. W 1566 roku miasto nawiedziła zaraza, a wojna trzydziestoletnia (1618–1648) spowodowała spadek liczby ludności o 29%. Kolejne ciosy to pożary – w 1694 roku spłonął ratusz, a w 1716 roku ogień strawił niemal całe miasto. Odbudowa, wspierana przez państwo, przyniosła jednak modernizację. W 1731 roku król pruski Fryderyk Wilhelm I nadał Dębnu (już pod nazwą Neudamm) pełne prawa miejskie oraz prawo do samorządu.
Pod panowaniem pruskim: wiek XIX i początek XX wieku
Po okresie wojen i epidemii Neudamm zaczęło odradzać się pod koniec XIX wieku. Był to czas intensywnego rozwoju infrastrukturalnego i przemysłowego. W latach 1852–1853 wybudowano utwardzoną drogę łączącą miasto z Kostrzynem (Küstrin) i Myśliborzem (Soldin), co znacząco poprawiło jego dostępność komunikacyjną. W 1882 roku Neudamm uzyskało połączenie kolejowe ze Stargardem. W mieście zainstalowano oświetlenie gazowe, powstały kasa oszczędnościowa, szkoła powszechna i remiza strażacka.
Wraz z rozwojem infrastruktury następował wzrost demograficzny. Liczba mieszkańców wzrosła z 2178 w 1801 roku do 7827 w 1910 roku. Zmieniał się również krajobraz miejski – zniwelowano dawne wały obronne, a w ich miejscu utworzono promenady. W 1894 roku do miasta włączono pobliską wieś Damm oraz majątek ziemski, co umożliwiło dalszą ekspansję urbanistyczną.
Przemysł miasta kwitł. Dominowały branże tekstylna, kapelusznicza i metalowa. Działały duże drukarnie, z których najbardziej znana należała do Juliusa Neumanna, wydawcy o znaczeniu regionalnym. Zmieniał się również wygląd najważniejszych budowli. Stary, XIII-wieczny kościół rozebrano w 1845 roku, a na jego miejscu w latach 1852–1855 wzniesiono nową, neoromańską świątynię wzorowaną na kościele św. Mateusza w Berlinie. Wielokrotnie przebudowywany po pożarach ratusz został w 1907 roku rozbudowany, a jego wieża otrzymała nowy kształt.
Okres międzywojenny i zmierzch niemieckiego Neudamm
I wojna światowa przyniosła miastu stagnację gospodarczą i spadek liczby ludności. Jednak w okresie międzywojennym Neudamm przeżyło kolejny rozkwit, tym razem jako popularna miejscowość wypoczynkowa. Jego atrakcyjność wynikała z malowniczego położenia wśród lasów i jezior oraz korzystnego mikroklimatu. Powstały leśne aleje, kawiarnie i sklepy nastawione na obsługę turystów.
Jednocześnie w latach 30. XX wieku Neudamm było prężnym ośrodkiem przemysłowym. Działały tu fabryki odzieży, kapeluszy, części maszyn, pieców, a nawet fabryka cygar. Miasto pełniło również funkcję lokalnego centrum administracyjnego w ramach powiatu Königsberg Nm. (Chojna), posiadając od 1894 roku własny sąd rejonowy (Amtsgericht).
Ten okres rozwoju zakończył się wraz z wybuchem II wojny światowej. Wiosną 1945 roku do miasta wkroczyła Armia Czerwona. Zniszczeniu uległ między innymi ratusz. Zgodnie z postanowieniami konferencji poczdamskiej tereny na wschód od Odry, w tym Neudamm, znalazły się pod polską administracją. Oficjalne przekazanie miasta władzom polskim nastąpiło 15 maja 1945 roku. Rozpoczął się nowy, polski rozdział w historii miasta, które powróciło do swojej pierwotnej, słowiańskiej nazwy – Dębno. Historia niemieckiego Neudamm dobiegła końca.
